Sotuv voronkasi va konversiya: mijoz qayerda yoʻqolishini qanday topish

Avada · Tekshirilgan sana: 2026-yil 5-noyabr · Manbalar — maqola oxirida

Sahifadagi voronka kalkulyatori bepul; unga kiritgan raqamlaringiz hech qayerga yuborilmaydi va saqlanmaydi.

Sotuv voronkasi — murojaat qilgan odam (administratorlar uni «lid» deyishadi) toʻlagunicha oʻtadigan bosqichlar va har bosqichda nechta odam qolgani. Konversiya — bir bosqichdan keyingisiga oʻtganlar ulushi. Bu maqola raqamni toʻgʻri sanashni va yoʻqotish qayerdaligini topishni koʻrsatadi: oʻquv markazi va xususiy klinika misolida, odamlar soni bilan. Kursiv bilan belgilangan joylar — bizning maslahatimiz yoki talqinimiz. Faqat oʻquv markazi boʻlsa, «Klinika misoli» boʻlimini va «Qonun» boʻlimidagi klinika qismini oʻtkazib yuborishingiz mumkin.

Qisqasi

• Har bir bosqichni aniq taʼriflang va odamni sanang, xabarni emas: murojaat → bogʻlanildi → yozildi → keldi → toʻladi.
• Bosqich konversiyasi = bosqichdagi odamlar ÷ oldingi bosqichdagilar. Umumiy konversiya = toʻlaganlar ÷ murojaatlar.
• Konversiyani bir oyda murojaat qilgan odamlar boʻyicha sanang: shu odamlardan nechtasi toʻladi. Oylik hisobotdagi «200 murojaat, 30 toʻlov» — har xil odamlar, ularni bir-biriga boʻlish notoʻgʻri.
• Eng katta yoʻqotish ikki xil oʻlchanadi: odam soni va foiz. Ular koʻpincha har xil bosqichda boʻladi.
• Bir xil oʻsish (masalan, 50 % dan 55 % ga — buni «+5 foiz punkti» deyishadi) eng koʻp natijani foizi eng past bosqichda beradi.
• Oʻzbekiston boʻyicha konversiyaning ochiq «meʼyor»ini topmadik. Ishonchli taqqoslash — oʻz raqamingiz: oʻtgan oy va oʻtgan yilning shu oyi.

IT-boʻlim haqida

Mundarija

• Voronka nima va qaysi bosqichlar
• Har bir bosqichda kimni sanash
• Konversiya: ikkita formula
• Oylik hisobot va murojaat oyi boʻyicha hisob
• Oʻquv markazi misoli
• Klinika misoli
• Qaysi bosqichni birinchi tuzatish
• Javob tezligi: tadqiqotlar nima deydi
• Kelmaganlar va eslatma
• Yoʻqotish sababi: yopiq roʻyxat
• Haftalik 15 daqiqa
• Qonun: murojaat, rozilik, reklama
• CRMda nima boʻlishi kerak
• Voronka kalkulyatori
• Shu hafta

Voronka nima va qaysi bosqichlar

Voronka — mijozning yoʻli, bosqichma-bosqich. Har bosqichda odamlar kamayadi, shuning uchun chizmada u voronkaga oʻxshaydi. Bosqichlar biznesga qarab farq qiladi, lekin xizmat sotadigan har qanday joyda — oʻquv markazi, klinika, salon, avtoservis — yoʻl deyarli bir xil: odam yozadi yoki qoʻngʻiroq qiladi, siz u bilan gaplashasiz, u aniq kun va soatga yoziladi, keladi va toʻlaydi.

Koʻp klinikalarda qabul shifokorga kirishdan oldin kassada toʻlanadi — unda «keldi» va «toʻladi»ni bitta bosqich deb sanash mumkin. Birinchi koʻrik bepul boʻlgan joyda (masalan, stomatologiyada) asosiy sotuv — qabuldan keyingi davolash rejasi.

Oʻquv markazi uchun bosqichlarni haftalik jadvalda sanash — oʻquvchi jalb qilish haqidagi maqolada. U yerda toʻrt ustun bor; bu maqola ularga «Bogʻlanildi» ustunini qoʻshadi, chunki koʻp murojaat aynan shu yerda — hech kim javob bermagani uchun yoʻqoladi.

Har bir bosqichda kimni sanash

Raqam faqat taʼrif bir xil boʻlsa solishtiriladi. Taʼrifni bir marta yozing va hamma xodim shu boʻyicha belgilasin (bizning maslahatimiz):

• Murojaat — bitta odam, xabar emas. Bir kishi Telegramga yozib, keyin qoʻngʻiroq qilsa — bitta murojaat. 30 kun ichida qayta yozgan odam — oʻsha murojaat. Notoʻgʻri raqam, reklama, ish soʻrab yozganlar — alohida «notoʻgʻri murojaat», voronkaga kirmaydi.
• Bola uchun ota-ona yozsa — murojaat boʻlajak oʻquvchi boʻyicha sanaladi: bitta ota-ona ikki farzandi uchun yozsa — ikki murojaat. Gaplashadigan va toʻlaydigan — ota-ona, sinov darsiga keladigan — bola.
• Hozirgi oʻquvchilar va bemorlar dars jadvali, toʻlov yoki tahlil natijasi haqida yozsa — bu murojaat emas. Ularni alohida belgilamasangiz, murojaatlar soni koʻpayib, konversiya past chiqadi.
• Bogʻlanildi — ikki tomonlama gap boʻldi. Siz qoʻngʻiroq qildingiz va u javob berdi yoki chatda sizning javobingizga u qayta yozdi. Javobsiz qoʻngʻiroq va javobsiz xabar — hali «bogʻlanildi» emas.
• Yozildi — aniq kun va soat kelishildi. «Keyinroq kelaman» — yozilish emas.
• Guruh ochilishini kutyapti. Sinovdan oʻtib, guruh ochilishini kutayotgan odamni alohida belgilang («kutish roʻyxati») va guruh ochiladigan sanani yozing. U yoʻqotilgan emas, lekin hali toʻlamagan.
• Keldi — haqiqatan keldi. Kun koʻchirilsa, odam yozilganlar orasida qoladi; yangi sana yoziladi. Klinikaga yozilmasdan kelgan bemorni alohida qator bilan sanang: uning «bogʻlanildi» va «yozildi» bosqichi yoʻq, aralashtirilsa kelish foizi haqiqatdagidan yuqori chiqadi.
• Toʻladi — pul tushdi. Qaysi usulda toʻlansa ham, pul hisobga yoki kassaga tushgan kun belgilanadi, «toʻlayman» degan kun emas. Guruhda joy band qilish uchun avans ham toʻlov. Birinchi hafta ichida pulini qaytarib olgan odamni «toʻladi»dan chiqaring va sababini yozing. Sugʻurta orqali kelgan bemorlarni alohida manba sifatida sanang.
• Har bosqichning sanasi. Har bir odam uchun «murojaat sanasi»ni yozing — keyingi hamma hisob shu sanaga bogʻlanadi.
• Manba va kanal — ikki xil maydon. Kanal — odam qayerga yozdi yoki qoʻngʻiroq qildi (Telegram, Instagram, telefon, sayt). Manba — u siz haqingizda qayerdan bildi, roʻyxatdan tanlab: Instagram reklamasi, Telegram reklamasi, oʻz Telegram kanalingiz, xarita, tanishlar tavsiyasi, shifokor yoʻllanmasi, sugʻurta, varaqa… Pulli reklama va bepul postlarni alohida yozing. Manba birinchi murojaatda belgilanadi va keyin oʻzgarmaydi, odam keyinroq boshqa kanalga yozsa ham (bizning maslahatimiz). Imkon boʻlsa, manbani savolsiz belgilang: har bir reklama uchun alohida havola yoki raqam.

Konversiya: ikkita formula

Bosqich konversiyasi = shu bosqichga yetganlar ÷ oldingi bosqichga yetganlar × 100 %. Umumiy konversiya = toʻlaganlar ÷ murojaatlar × 100 %.

Umumiy konversiya bosqich konversiyalarining koʻpaytmasiga teng. Masalan, 75 % × 60 % × 66,7 % × 50 % = 15 %. Shuning uchun bitta umumiy raqam muammo qayerdaligini aytmaydi — bosqichlar aytadi.

Foiz bilan birga odamlar sonini ham yozing. «Kelish 50 %» 4 kishidan 2 tasi boʻlishi ham, 400 dan 200 tasi boʻlishi ham mumkin. Bosqichda 20 kishidan kam boʻlsa, foizning bir haftalik oʻzgarishiga ishonmang — oyni kuting (bizning maslahatimiz).

Oylik hisobot va murojaat oyi boʻyicha hisob

Eng koʻp uchraydigan xato: «Noyabrda 200 murojaat va 30 toʻlov boʻldi, demak konversiya 15 %». Lekin noyabrda toʻlaganlarning bir qismi oktyabrda yozgan, noyabrda yozganlarning bir qismi esa dekabrda toʻlaydi. Bu ikki xil odamlar guruhi.

Toʻgʻrisi — murojaat oyi boʻyicha hisob (marketingda «kogorta» deyiladi): bir oyda murojaat qilgan odamlarni olib, ularning natijasini sanash. Noyabrda murojaat qilganlarning qanchasi toʻlagani dekabr oʻrtasida aniq boʻladi.

• Oʻquv markazi uchun natijani murojaatdan 14 kun keyin sanang (bizning maslahatimiz): sinov darsi va birinchi toʻlov odatda shu muddatga sigʻadi. Guruh 14 kundan keyin ochilsa, kutish roʻyxatidagilarni guruh ochilgandan keyin qayta sanang. Sinov darsi oʻrniga oyda bir marta bepul ochiq dars oʻtkazsangiz, natijani murojaatdan emas, keyingi ochiq darsdan 14 kun keyin sanang: ochiq darsni kutayotgan odam hali yoʻqotilgan emas.
• Klinika uchun — qabul sanasidan keyin; tayinlovlar uchun qabuldan 14 kun keyin sanang (bizning maslahatimiz).
• Haftalik koʻrinishda: shu haftada ikki hafta oldin murojaat qilganlarning natijasini koʻring.

Oylik hisobot ham kerak — kassa va ish yuki uchun. Faqat konversiya uchun uni ishlatmang.

Oʻquv markazi misoli

Raqamlar shartli. Bir oyda murojaat qilgan 200 kishi.

Umumiy konversiya: 30 ÷ 200 = 15 %.

• Odam soni boʻyicha eng koʻp — 60 kishi — «bogʻlanildi → yozildi» bosqichida ketdi: administrator gaplashdi, lekin aniq kun va soat taklif qilmadi yoki odam «oʻylab koʻraman» dedi.
• Foiz boʻyicha eng past bosqich — «keldi → toʻladi», 50 %: sinov darsidan keyin har ikki kishidan biri ketdi. Kattalar kursida odam koʻpincha «oʻylab koʻraman» deydi; bolalar guruhida qarorni ota-ona sinovdan keyin bola bilan gaplashib qabul qiladi. Ikkalasida ham sinov kuni soʻrang: «Bugun natija haqida soat nechada qoʻngʻiroq qilsak qulay?» — va oʻsha vaqtda qoʻngʻiroq qiling.
• 50 kishi bilan umuman gaplashilmadi. Bizning maslahatimiz: shundan boshlang — reklama puli ular uchun allaqachon sarflangan.

Manba boʻyicha. Shu 200 murojaatni manbaga ajrating (raqamlar shartli):

Instagram eng koʻp murojaat beradi, lekin toʻlovchi ulushi eng past — 120 dan 12 tasi (10 %): koʻpchilik «narx?» deb yozadi, javobni oladi va jim boʻladi. Lekin past foiz manba yomon degani emas. Reklama puli uchun bitta toʻlovchining narxini hisoblang: oyda shu manbaga sarflangan reklama puli ÷ shu oyda shu manbadan murojaat qilib toʻlaganlar (oʻquvchi jalb qilish maqolasidagi formula). Murojaatlari arzon boʻlsa, 10 % li manba 20 % li manbadan arzonroq toʻlovchi berishi mumkin (bizning maslahatimiz). Tavsiya va bepul postlar bu hisobga kirmaydi. Instagramda narxni bitta xabarda yozib, suhbatni tugatmang: narx bilan birga sinov darsi kunini taklif qiling — «Ertaga 17:00 yoki shanba 11:00 — qaysi biri qulay?» (bizning maslahatimiz).

Sinov darsidan keyin nima qilish — oʻquvchi jalb qilish maqolasidagi qadamlar.

Klinika misoli

Raqamlar shartli. Xususiy klinika, bir oyda 300 murojaat (qoʻngʻiroq, Instagram va Telegram).

Qabulga 300 dan 120 kishi keldi (40 %), tayinlangan tahlil yoki muolajani shu klinikada 72 kishi qildi (24 %). Odam soni boʻyicha eng koʻp — 90 kishi — «bogʻlanildi → yozildi» bosqichida ketdi: qoʻngʻiroq qildi, narxni soʻradi va yozilmadi. Foiz boʻyicha eng past — qabuldan keyingi bosqich, 60 %: shifokor tahlil yoki UZI tayinladi, bemor uni boshqa joyda qildi yoki umuman qilmadi.

Klinikaning oʻziga xos tomonlari:

• Javobsiz qoʻngʻiroqlar. Kechqurun, tushlikda va hamma liniya band paytdagi javobsiz qoʻngʻiroqlarni telefon yoki ATS saqlaydi, lekin ularni koʻpincha hech kim koʻrmaydi. Har smenada javobsiz qoʻngʻiroqlar roʻyxatiga bitta administrator javob bersin: kunduzgilarga 15 daqiqa ichida qayta qoʻngʻiroq, kechagilarga ertalab birinchi boʻlib (bizning maslahatimiz).
• Narx soʻraganlar. «Qancha turadi?» degan odamga narxni ayting va oʻsha gapning oʻzida qabul vaqtini taklif qiling. Narx koʻrikka bogʻliq boʻlsa, «dan … gacha» deb ayting. Misolimizda klinika eng koʻp odamni aynan shu yerda — narx aytilib, vaqt taklif qilinmaganda yoʻqotadi.
• Qabuldan keyin. Shifokor tayinlovni qogʻozda yoki ogʻzaki aytsa, bemor uni qayerda qilishni oʻzi tanlaydi. Tayinlov shu klinikada qilinishi mumkinligini va qachon qilish mumkinligini qabulning oʻzida ayting va yozib bering (bizning maslahatimiz).
• Stomatologiya va davolash rejasi boʻlgan boshqa klinikalar. Koʻrik koʻpincha bepul, asosiy sotuv — reja. Uchta bosqichni sanang: «reja berildi» → «reja qabul qilindi» → «davolash boshlandi» (birinchi toʻlov); natijani koʻrikdan 30 kun keyin. Bosqichma- bosqich toʻlovni tushgani sari belgilang va qancha reja bosqichlar orasida toʻxtab qolganini koʻring. Olti oyda bir marta koʻrik va gigiyena — takroriy tashriflarning alohida voronkasi (bizning maslahatimiz).
• Takroriy qabul — alohida voronka. Belgilangan kuni nechta bemor qayta kelganini alohida sanang; birinchi voronka bilan qoʻshmang.
• Shifokor boʻyicha. Ikki shifokorning «qabul → tayinlov shu yerda» foizi farq qilsa, sababi narx emas, tushuntirish boʻlishi mumkin. Xulosadan oldin har biriga 20 dan koʻp bemor yigʻilishini kuting.

Qaysi bosqichni birinchi tuzatish

Bitta bosqich konversiyasini oshirsangiz va keyingi bosqichlar pasaymasa, oxirgi natija shu bosqich koʻpaygan nisbatda oshadi. Amalda koʻpincha pasayadi: qattiqroq yozdirsangiz, sinovga yozilganlarning kamroq qismi keladi — shuning uchun har qanday oʻzgarishdan keyin keyingi bosqichga ham qarang. 50 % li bosqichga +5 foiz punkti (50 % dan 55 % ga) — bu 10 % koʻproq toʻlovchi; 80 % li bosqichga +5 foiz punkti — atigi 6 % koʻproq. Shuning uchun bir xil oʻsish eng katta natijani foizi eng past bosqichda beradi.

Oʻquv markazi misolida, har bir bosqichga alohida +5 foiz punkti:

Kasr chiqishi — oʻrtacha hisob; amalda bu 2–3 kishi. Klinika misolida «yozildi» (62,5 % dan 67,5 % ga) ham, qabuldan keyingi bosqich (60 % dan 65 % ga) ham taxminan bir xil beradi: 72 oʻrniga 78 ga yaqin bemor.

Lekin jadval faqat +5 punktni koʻrsatadi. Oʻquv markazi misolida javobsiz qolgan 50 kishidan yarmi bilan gaplashilsa (75 % dan 87,5 % ga) va keyingi bosqichlar oʻsha foizda qolsa, 30 oʻrniga 35 toʻlovchi boʻladi — reklama xarajatini oshirmasdan; amalda biroz kamroq: darhol javob olmagan odam odatda sotib olishga kamroq tayyor.

Lekin +5 foiz punktining «narxi» har bosqichda har xil. «Bogʻlanildi»ni oshirish uchun koʻpincha bitta qoida yetadi — har bir murojaatga javob bering; «toʻladi»ni oshirish — darsni yoki qabulni yaxshilash, bu sekinroq. Administratorning narx haqidagi javobini tuzatish shifokorlar tayinlovni qanday tushuntirishini oʻzgartirishdan tezroq. Bizning maslahatimiz: foizi past ikki-uch bosqichdan eng arzon tuzatiladiganini birinchi qiling.

Javob tezligi: tadqiqotlar nima deydi

Murojaatga qanchalik tez javob berilsa, u bilan gaplashish ehtimoli shunchalik yuqori. Bu haqda ochiq tadqiqotlar bor; ularni aralashtirib yubormaslik kerak:

• Harvard Business Review, 2011. Mualliflar AQShdagi 2 241 kompaniyaga sinov murojaati yuborgan: 37 % i bir soat ichida javob bergan, 23 % i umuman javob bermagan. Alohida tadqiqotda (42 kompaniyaga kelgan 1,25 mln murojaat) bir soat ichida bogʻlanishga uringanlar qaror qiladigan odam bilan mazmunli gaplashishga bir soat kechroq uringanlardan taxminan 7 marta, bir kun va undan keyin uringanlardan 60 martadan ortiq koʻproq erishgan.
• InsideSales.com, 2007. 5 daqiqada qoʻngʻiroq qilinganda odam bilan bogʻlanish ehtimoli 30 daqiqadagiga qaraganda 100 marta yuqori boʻlgan. Bu — dasturiy taʼminot sotuvchisining MIT bilan bogʻliq tadqiqotchi bilan birga yigʻgan maʼlumoti, ilmiy jurnalda chop etilmagan; koʻp saytlarda «MIT tadqiqoti» deb yoziladi, lekin bu MIT nashri emas.
• Rossiyaning 10 shahridagi 100 ta stomatologiya klinikasi, 2026. Tibbiy marketing agentligi sirli mijoz sifatida klinikalar saytida ariza qoldirgan: 33 klinika arizaga umuman javob bermagan; ariza oʻrtacha 28,5 daqiqada koʻrib chiqilgan; qoʻngʻiroq javobsiz qolganda yozishmani messenjerda faqat 12 klinika davom ettirgan.

Oʻzbekiston boʻyicha shunday ochiq tadqiqot topmadik. Lekin xulosa oddiy: javobsiz qolgan murojaat — reklama puli toʻlangan va yoʻqotilgan mijoz. Oʻquv markazi uchun 15 daqiqalik qoida — oʻquvchi jalb qilish maqolasida; klinikaga ham shu qoida mos (bizning maslahatimiz): ish vaqtida — 15 daqiqa ichida, kechqurungi murojaatga — ertasi kuni ertalab birinchi boʻlib. Birinchi qoʻngʻiroq javobsiz qolsa, oʻsha zahoti Telegramga yoki SMS bilan qisqa xabar yozing (faqat murojaatga javob, reklama va aksiyasiz).

Kelmaganlar va eslatma

Yozilgan, lekin kelmagan odam — voronkaning eng «qimmat» yoʻqotishi: u bilan gaplashilgan, vaqt band qilingan.

• Klinikalar boʻyicha: 105 ta tadqiqotni umumlashtirgan sharh (Health Policy jurnali, 2018) ambulator qabulga kelmaganlar ulushini oʻrtacha 23 % deb topgan; mintaqalar orasida farq katta. Kelmaslik bilan eng koʻp bogʻliq omillar — yozilish bilan qabul oraligʻi uzoqligi va avval ham kelmagani.
• Eslatma ishlaydi: Cochrane sharhida (8 ta randomlashgan tadqiqot) eslatmasiz guruhlarda qabulga kelish 67,8 %, SMS eslatma bilan 78,6 % boʻlgan. SMS va telefon eslatmasini solishtirgan tadqiqotlarda ikkisining natijasi deyarli bir xil chiqqan (telefon bilan — 80,3 %), SMS esa arzonroq; dalillar sifati — pastdan oʻrtachagacha.
• Oʻquv markazidagi sinov darsiga kelmaslik boʻyicha ishonchli ochiq raqam topmadik.

Bizning maslahatimiz: yozilgan kuni tasdiq, bir kun oldin va ikki soat oldin Telegram yoki SMS orqali eslatma; yozilish bilan qabul yoki dars oraligʻi qisqa boʻlsin (imkon boʻlsa — 3 kungacha; ochiq dars oyda bir marta boʻlsa — yozilgan kuni, bir hafta oldin, bir kun oldin va ikki soat oldin); ikki marta kelmagan odamni alohida belgilang. Yozilgan qabul yoki dars haqidagi eslatmada reklama va aksiya boʻlmasa, u reklama emas (bizning talqinimiz; batafsil — reklama SMS va qoʻngʻiroqlari haqidagi maqolada).

Yoʻqotish sababi: yopiq roʻyxat

Odam toʻxtagan har bosqichda sababini roʻyxatdan tanlab yozing — erkin matn sanalmaydi. Namuna roʻyxat (bizning maslahatimiz):

1. Javob bermadi (3 urinishdan keyin: qoʻngʻiroq, xabar, ertasi kuni yana qoʻngʻiroq)
2. Narx
3. Vaqt yoki jadval mos emas
4. Guruh ochilishini kutib, boshqa joyga ketdi
5. Manzil uzoq
6. Boshqa joyni tanladi
7. Kerakli kurs yoki xizmat yoʻq
8. Faqat narx soʻradi, yozilmadi
9. Keyinroq (sana bilan — oʻsha sanada qoʻngʻiroq)
10. Kelmadi (yozilgan edi)
11. Tayinlovni boshqa joyda qildi (klinika)
12. Boshqa (izoh bilan)

Oy oxirida sabablarni bosqich boʻyicha sanang. «Vaqt mos emas» koʻp boʻlsa — yangi guruh yoki qabul vaqti kerak; «faqat narx soʻradi» koʻp boʻlsa — administratorning javobi; «boshqa joyni tanladi» — qayerni va nima uchun, deb soʻrang.

Haftalik 15 daqiqa

Har dushanba direktor va administrator (klinikada — katta administrator) 15 daqiqa jadvalga qaraydi (bizning maslahatimiz). Ustunlar — odamlar murojaat qilgan hafta:

Har bir ustunda faqat murojaatdan keyingi birinchi 14 kun ichida boʻlganini sanang (stomatologiyada — koʻrikdan keyin 30 kun): 20-kuni toʻlagan odam jadvalga kirmaydi. Aks holda eski haftalar doim yangilaridan yaxshi koʻrinadi — faqat ularga koʻproq vaqt oʻtgani uchun.

Uchta savol: qaysi bosqich oʻtgan haftalarga qaraganda pastladi? Qaysi manbadan kelganlar koʻproq toʻlayapti? Javobsiz qolgan murojaatlar bormi — bugun kimga qoʻngʻiroq qilamiz?

Qonun: murojaat, rozilik, reklama

Voronkadagi har bir murojaat — kimningdir ismi va telefon raqami, yaʼni shaxsga doir maʼlumot. Uchta qoida voronkaga bevosita taʼsir qiladi.

Rozilik va saqlash muddati. Rozilik «uning olinganligi faktini tasdiqlash imkonini beruvchi har qanday shaklda» beriladi («Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisida»gi Qonun, 21-modda). Voyaga yetmagan bola haqidagi maʼlumotga rozilikni esa ota-onasi (vasiysi, homiysi) «yozma shaklda, shu jumladan elektron hujjat tarzida» beradi (21-modda) — bolalar markazida murojaatlarning koʻpi shunday. Kattalar kursida odam oʻzi yozadi va rozilikni oʻzi beradi; voyaga yetmagan oʻquvchi oʻzi yozsa ham, rozilikni ota-onasidan oling. Koʻp ota-ona formaga emas, Telegram yoki Instagramga yozadi. Bizning maslahatimiz: bolaning ismi va yoshini soʻraganda bitta qator qoʻshing: «Ismi va yoshini faqat sinov darsiga yozish uchun saqlaymiz, bir yildan keyin oʻchiramiz. Rozimisiz?» Kattalarga ham xuddi shu qator: «Ism va raqamingizni faqat darsga yozish uchun saqlaymiz, bir yildan keyin oʻchiramiz. Rozimisiz?» Ota-onaning «ha» degan javobi yozishmada qoladi — bu rozilik berilganining dalili. Lekin qonunda elektron hujjat elektron raqamli imzo bilan tasdiqlanadi («Elektron hujjat aylanishi toʻgʻrisida»gi Qonun, 5-modda), shuning uchun bizning talqinimizcha chatdagi «ha» bolaga oid yozma rozilikning oʻrnini toʻliq bosmaydi: sinov darsiga kelganda yoki shartnoma tuzganda ota-onadan qogʻozda imzoli (yoki elektron raqamli imzoli) rozilik oling. Maʼlumotni «saqlash muddati ularni yigʻish va ularga ishlov berish maqsadiga erishish sanasi bilan belgilanadi» (10-modda), maqsadga erishilganda u «yoʻq qilinishi lozim» (17-modda). Bizning talqinimizcha, toʻlamagan va «keyinroq» demagan murojaatni cheksiz saqlab boʻlmaydi: muddatni oʻzingiz belgilang va rozilik matniga yozing (masalan, bir yil), keyin oʻchiring yoki ism va raqamsiz faqat sonini qoldiring — voronka hisobi uchun shu yetadi. Formadagi rozilik va uning namunalari — alohida maqolada.

Klinika: salomatlik maʼlumoti — maxsus maʼlumot. Qonunda «jismoniy yoki ruhiy (psixik) salomatlikka taalluqli maʼlumotlar» — shaxsga doir maxsus maʼlumotlar, ularga ishlov berish taqiqlanadi, qonundagi istisnolar bundan mustasno (25-modda). Istisnolardan biri — yozma yoki elektron rozilik (25-modda 3-qism; 21-modda 2-qism), yana biri — maʼlumotga davolash paytida «tibbiyot xodimi yoki sogʻliqni saqlash muassasasining boshqa shaxsi» ishlov berishi (25-modda 3-qism). Bundan tashqari, «Fuqaroning tibbiy yordam soʻrab murojaat qilganligi» ham shifokor siri hisoblanadi («Fuqarolar sogʻligʻini saqlash toʻgʻrisida»gi Qonun, 45-modda). Bizning maslahatimiz:

• murojaat bosqichida CRMga faqat yozish uchun kerak boʻlgan narsani yozing: yoʻnalish yoki shifokor, kun va soat. Shifokorni tanlash uchun murojaat sababi kerak boʻlsa — bitta qisqa gap, faqat administratorlar va shifokorlar koʻradigan maydonda, marketing va pudratchilar koʻrmaydigan joyda. Batafsilini qabulda shifokor yozadi;
• voronka hisobotini marketing va reklama pudratchilariga faqat sonlar bilan bering — ism, raqam va yoʻnalishsiz: odamning klinikaga murojaat qilganining oʻzi shifokor siri (45-modda);
• bemorlar bilan yozishmani klinikaning ish akkauntlaridan olib boring, administratorlarning shaxsiy telefonidan emas: bemorlar u yerga tahlil va rasm yuboradi, xodim ketganda yozishma ham u bilan ketadi;
• SMS yoki Telegram eslatmasida klinika, sana, soat va xonani yozing; shifokor mutaxassisligi va xizmat nomini yozmang: telefonni boshqalar ham koʻrishi mumkin;
• bemorlar roʻyxatini reklama tizimlariga yuklamang; bemor fikrini ismi bilan, «oldin va keyin» rasm va videolarni (odamni tanib boʻladigan tish suratlari ham) faqat uning yozma roziligi bilan chop eting.

Bemorning ismi, telefoni va yozilish vaqti Oʻzbekistonda saqlanishi shart boʻlganlar roʻyxatida yoʻq: 2026-yil 26-martdagi tahrirda u yerda faqat biometrik, genetik va telekommunikatsiya operatorlari foydalanuvchilarining maʼlumotlari qolgan (27¹-modda) — genetik tahlil natijalari va biometrik maʼlumot esa shu roʻyxatda, ular Oʻzbekistonda saqlanadi; bizning talqinimizcha, odamni tanib boʻladigan tish suratlari va rentgen tasvirlari ham shunday maʼlumot boʻlishi mumkin — ularni ham Oʻzbekistondagi serverda saqlang; boshqa maʼlumotni chet elda saqlash uchun qonundagi shartlardan biri bajarilishi kerak. Bizning maslahatimiz: CRM yetkazib beruvchisidan serverlar qayerda ekanini yozma soʻrang.

Reklama SMS va qoʻngʻiroqlari. 2026-yil 1-noyabrdan SMS orqali taklif (reklama) «faqat shaxsning yozma yoki elektron roziligini olgandan soʻng» yuboriladi, reklama qoʻngʻiroqlari va xabarnomalarini «soat 18.00 dan 09.00 gacha tarqatish taqiqlanadi» (Prezidentning 2026-yil 15-iyuldagi PQ-265-son qarori, 11-band). «Reklama toʻgʻrisida»gi Qonunda telekommunikatsiyalar xizmatlarini koʻrsatish chogʻida reklama «faqat, basharti abonent oldindan rozilik bersa» tarqatiladi (30-modda). Bizning talqinimizcha, ehtiyot uchun bu qoidani oʻz qoʻngʻiroqlaringizga ham qoʻllang: odam oʻzi qoldirgan murojaatga javob qoʻngʻirogʻi — reklama emas; kelmagan odamga qayta taklif bilan qoʻngʻiroq esa reklama boʻlishi mumkin: uni faqat odamning roziligi boʻlsa va 09.00–18.00 oraligʻida qiling. Sinov darsiga kelgan bolaning ota-onasiga oʻsha kuni, ular oʻzi aytgan vaqtda natija haqida qoʻngʻiroq qilish — boshlangan suhbatning davomi, reklama emas, agar qoʻngʻiroqda faqat natija va ota-onaning savollari boʻlsa: unga chegirma yoki yangi taklif qoʻshmang. Ota-ona 18.00 dan keyingi vaqtni aytsa, buni yozishmada yoki CRMda yozib qoʻying; shifokor belgilagan tashrif (nazorat, davolash rejasining keyingi bosqichi) haqidagi eslatma ham reklama emas. Bir necha kundan keyin «yangi guruh ochildi, kelasizmi?» yoki chegirmali koʻrikka taklif esa — taklif: faqat rozilik bilan va 09.00–18.00 oraligʻida (bizning talqinimiz). Batafsil — reklama SMS va qoʻngʻiroqlari haqidagi maqolada. Reklama matnida nima deyish mumkin emasligi — oʻquvchi jalb qilish maqolasida; «davolanish kafolati» klinika reklamasida ham xavfli (bizning talqinimiz).

CRMda nima boʻlishi kerak

Jadvalni Excelda ham yuritish mumkin. CRM boʻlsa, unda quyidagilar borligini tekshiring (bizning maslahatimiz):

• murojaat sanasi va manba — majburiy maydon, roʻyxatdan;
• har bosqichga oʻtgan sana va «kutish roʻyxati» holati;
• yoʻqotish sababi — roʻyxatdan;
• murojaat mijoz yoki bemorga aylanganda uning tarixi (manba, sana, kim gaplashgan) saqlanib qoladi, oʻchib ketmaydi;
• hisobot: murojaat oyi boʻyicha har bosqich konversiyasi, manba va xodim kesimida.

Bular boʻlmasa, yangi tizim har doim ham shart emas: koʻpincha maydon va hisobot qoʻshish kifoya (bizning maslahatimiz). Qanday tekshirish — «Bizda CRM bor — yetadimi?»; Exceldan oʻtish — alohida maqolada.

Voronka kalkulyatori

Shu hafta

1. Bosqichlar taʼrifini bir varaqqa yozing va xodimlarga bering.
2. Telegram, Instagram va qoʻngʻiroqlar tarixidan oʻtgan oyning (ulgurmasangiz — oxirgi ikki haftaning) murojaatlarini bitta jadvalga yigʻing: sana, manba, oxirgi bosqich, sabab.
3. Shu raqamlarni kalkulyatorga kiriting: odam soni boʻyicha va foiz boʻyicha eng katta yoʻqotishni yozing.
4. Telegram va Instagramdagi xabar vaqtini javob vaqti bilan solishtiring; javobsiz qolganlarga bugun qoʻngʻiroq qiling.
5. Keyingi dushanbadan haftalik 15 daqiqani boshlang; yoʻqotish sabablari roʻyxati va eslatmalar tartibi — keyingi hafta.

Bu maqola umumiy maʼlumot, yuridik maslahat emas.