Inventarizatsiya qanday oʻtkaziladi: budjet tashkiloti va korxona uchun

Avada jamoasi · Tekshirilgan: 26.10.2026

Qisqa javob. Oʻzbekistonda inventarizatsiyani budjet tashkiloti ham, korxona ham bitta standart — 19-sonli BHMS (2024) boʻyicha oʻtkazadi. Rahbar buyruq bilan komissiya tayinlaydi va muddatni belgilaydi. Komissiya mol-mulkni joyida sanaydi, roʻyxatlarni tuzadi, farqlarni solishtirish qaydnomasiga yozadi; natijalar inventarizatsiya tugagan oyning hisobi va hisobotida aks ettiriladi. Asosiy vositalar ikki yilda kamida bir marta, tovar-moddiy zaxiralar yiliga kamida bir marta, yoqilgʻi-moylash materiallari va oziq-ovqat mahsulotlari har chorakda tekshiriladi.

Bitta standart: budjet tashkilotiga ham, korxonaga ham

«Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonunning 16-moddasiga koʻra, hisob va moliyaviy hisobot maʼlumotlarining toʻgʻriligi va ishonchliligi aktivlar va majburiyatlarni inventarizatsiya qilish orqali tasdiqlanadi. Bu inventarizatsiya majburiy. Qaysi obyektlar, qanday tartibda va qachon tekshirilishini inventarizatsiya boʻyicha buxgalteriya standarti belgilaydi.

Bu standart — 19-sonli BHMS (buxgalteriya hisobining milliy standarti) «Inventarizatsiyani tashkil etish va oʻtkazish». U Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 141-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan va 2025-yil 29-noyabrdagi 302-son buyruq bilan oʻzgartirilgan. Standart xoʻjalik yurituvchi subyektlarga ham, asosiy faoliyati budjet mablagʻlari hisobidan moliyalashtiriladigan tashkilotlarga ham tatbiq etiladi (2-band). Xususiy maktab, klinika, kollej yoki oʻquv markazi, shuningdek savdo firmasi kabi tijorat asosida ishlaydigan tashkilotlar xoʻjalik yurituvchi subyekt hisoblanadi. Bu sahifadagi korxona qoidalari ularga tegishli. Sohaga oid talablar (masalan, klinikada dori vositalari boʻyicha) bu sahifada koʻrib chiqilmaydi. Budjet tashkilotlaridagi hisob yoʻriqnomasi ham inventarizatsiya natijalarini «qonunchilikda belgilangan tartibda» aks ettirishni talab qiladi (53-band); lex.uz bu bandning izohida 19-sonli BHMSni koʻrsatadi.

Eʼtibor bering: 1999-yilgi 19-sonli BHMS (833-son bilan roʻyxatga olingan) 2024-yil 12-avgustdan kuchini yoʻqotgan. Agar biror maqola uning 1.5 yoki 3.24 kabi bandlariga tayansa, u eskirgan matnga asoslangan.

Bosqichma-bosqich

1. Buyruq. Majburiy hollardan (quyidagi jadval) tashqari, hisobot yilida nechta inventarizatsiya va qachon oʻtkazilishini tashkilot rahbari belgilaydi (7-band). Buyruqda ishni boshlash va tugatish muddatlari koʻrsatiladi (11-band); komissiya tayinlash buyrugʻining shakli — standartning 1-ilovasi.
2. Komissiya. Tashkilotda doimiy ishlaydigan inventarizatsiya komissiyasi tuziladi; uning raisi — rahbar yoki uning oʻrinbosari. Ish hajmi katta boʻlsa, sanash uchun ishchi komissiyalar ham tuziladi. Komissiyaning biror aʼzosi qatnashmasa, bu inventarizatsiya natijalarini haqiqiy emas deb topishga asos boʻladi (8-band).
3. Sanashdan oldin. Moddiy javobgar shaxslar inventarizatsiya boshlanishiga qadar mol-mulkka oid barcha kirim-chiqim hujjatlarini buxgalteriyaga yoki komissiyaga topshiradi va bu haqda tilxat beradi (10-band).
4. Sanash. Mol-mulkning mavjudligi hujjatdan koʻchirib emas, «majburiy sanash, tarozida tortish, oʻlchash yoʻli bilan» aniqlanadi (14-band). Asosiy vosita roʻyxatga toʻliq nomi, vazifasi va inventar raqami bilan yoziladi; hisobda yoʻq obyekt topilsa, u joriy qiymat boʻyicha baholanadi (24-band). Inventar raqami oʻzgarmaydi: uni faqat obyekt notoʻgʻri guruhga kiritilgan yoki notoʻgʻri raqamlangan boʻlsa almashtirish mumkin (25-band).
5. Roʻyxatlar. Asosiy vositalar — 4-ilovadagi inventarizatsiya roʻyxatiga (INV-1), tovar-moddiy zaxiralar — 6-ilovadagi roʻyxatga (INV-3) yoziladi. Qogʻozdagi roʻyxatda «hech qanday boʻyash va oʻchirishlarga yoʻl qoʻyilmaydi»: xato yozuv ustidan chizilib, toʻgʻrisi yoziladi; tuzatish roʻyxatning barcha nusxalarida qilinadi va imzolanadi (18-band). Roʻyxatni ishchi komissiyaning barcha aʼzolari va moddiy javobgar shaxslar imzolaydi; roʻyxat oxirida moddiy javobgar shaxslar qimmatliklar oʻz ishtirokida tekshirilganini tasdiqlaydi (16-band).
6. Farqlar. Hisob maʼlumotidan farq chiqqan qimmatliklar uchun solishtirish qaydnomasi tuziladi (68-band): asosiy vositalar uchun — 15-ilovadagi shaklda, zaxiralar uchun — 16-ilovadagi INV-19 shaklida. Keyingi qadam nima chiqqaniga bogʻliq (69-band):
   • Ortiqcha mol-mulk chiqsa: u kirim qilinadi va moliyaviy natijalarga oʻtkaziladi; ortiqcha chiqish sabablari va aybdor shaxslar aniqlanadi. Budjet tashkilotida esa ortiqcha mol-mulk moliyaviy natijalarga emas, moliyalashtirishni (fondlarni) koʻpaytirishga oʻtkaziladi. Ortiqcha chiqqan pul mablagʻlarini budjet tashkiloti budjet daromadiga oʻtkazadi (105-son buyruqdagi yoʻriqnoma, 217-band).
   • Meʼyor doirasidagi yoʻqolish rahbar farmoyishi bilan ishlab chiqarish va davr xarajatlariga hisobdan chiqariladi; meʼyor tasdiqlanmagan boʻlsa, u kamomad hisoblanadi. Budjet tashkilotida esa u moliyalashtirishni (fondlarni) kamaytirish hisobiga hisobdan chiqariladi.
   • Meʼyordan ortiq kamomad: aniq aybdorlari topilmasa, u xarajatlarda aks ettirilishi mumkin. Budjet tashkilotida esa u moliyalashtirishni (fondlarni) kamaytirish hisobiga aks ettirilishi mumkin. Aybdor aniqlansa, quyidagi «Kamomad chiqsa nima boʻladi?» savoliga qarang.
7. Natija va muddat. Natijalar inventarizatsiya tugagan oyning hisobi va hisobotida, yillik inventarizatsiya natijalari esa yillik moliyaviy hisobotda aks ettiriladi (70-band). Standart muddatni kunlar bilan belgilamaydi: boshlanish va tugash sanasini buyruq belgilaydi (11-band); maʼlumotlar buxgalteriyaga buyruqda koʻrsatilgan sanadan kechiktirmay topshiriladi (1-ilova).

Oxirida qoʻlingizda boʻladigan hujjatlar:

• rahbar buyrugʻi (1-ilova);
• moddiy javobgar shaxslarning tilxatlari;
• imzolangan INV-1 va INV-3 roʻyxatlari;
• farq chiqqan boʻlsa: solishtirish qaydnomasi (asosiy vositalar uchun 15-ilova; zaxiralar uchun INV-19, 16-ilova);
• yoʻqolish hisobdan chiqarilsa: rahbar farmoyishi.

Budjet tashkilotlari uchun qoʻshimcha qoidalar

Inventarizatsiya standarti hamma uchun bir xil. Lekin Moliya vazirining 2010-yil 17-dekabrdagi 105-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan yoʻriqnomada (Adliya vazirligida 2169-son bilan roʻyxatga olingan) budjet tashkiloti uchun yana bir necha qoida bor:

• har bir obyektga 14 xonali inventar raqami beriladi: 1–6-xonalar — subschyot raqami, 7–8-xonalar — amortizatsiya guruhi, 9–14-xonalar — guruh ichidagi tartib raqami (82-band);
• moddiy javobgar shaxs almashganda uning javobgarligidagi asosiy vositalar inventarizatsiya qilinadi va rahbar tasdiqlaydigan qabul qilish-topshirish dalolatnomasi tuziladi (83-band);
• natijalarni oʻz vaqtida va toʻgʻri rasmiylashtirishni bosh buxgalter taʼminlaydi (8-band);
• kamomad aybdor shaxsdan undiriladi (aybdor xodim boʻlsa, Mehnat kodeksida belgilangan doirada va tartibda); undiriladigan summa budjet va budjetdan tashqari mablagʻlarga taqsimlanadi: qimmatliklar qaysi mablagʻdan qancha ulushda olingan boʻlsa, shu ulushda (166–167-bandlar);
• inventarizatsiyada ortiqcha chiqqan pul mablagʻlari budjet daromadiga oʻtkaziladi (217-band).

Qachon majburiy

Quyidagi hollarni 19-sonli BHMS belgilaydi (5-band; oxirgi qator — 6-band). Yulduzcha (*) qoʻyilgan hollarda butun mol-mulkni, jumladan asosiy vositalar va tovarlarni ham tekshirishni maslahat beramiz (bizning talqinimiz). Standart bu hollarni 5-bandda ishlab chiqarish zaxiralari haqidagi qatorda sanab oʻtgan. Budjet tashkilotida esa moddiy javobgar shaxs almashganda uning javobgarligidagi asosiy vositalarni inventarizatsiya qilishni 105-son buyruqdagi yoʻriqnoma alohida talab qiladi (83-band).

5-banddagi choraklik qator oziq-ovqat mahsulotlarini maqsadi boʻyicha ajratmaydi; shuning uchun oziq-ovqat mahsulotlari bilan savdo qiladigan korxonaga ularni ham har chorakda sanashni maslahat beramiz (bizning talqinimiz).

Yillik hisobot oldidagi inventarizatsiyani «ikki yilda kamida bir marta» qoidasi bilan qanday moslashtirishni 5-band belgilamaydi. Shuning uchun yil oxirida qaysi mol-mulk sanalishini buyruqda oldindan belgilang.

Qolgan inventarizatsiyalarning soni va sanasini rahbar belgilaydi (7-band).

QR-kodli roʻyxat va oddiy telefon qanday yordam beradi

19-sonli BHMS roʻyxatlarni «texnika vositalari, axborot tizimi va axborot texnologiyalaridan foydalangan holda» toʻldirishga ruxsat beradi (18-band); solishtirish qaydnomalari uchun ham shunday yozilgan. Standartda QR-kod yoki telefon tilga olinmaydi. QR-kodli roʻyxat — shu ruxsatdan foydalanishning bir yoʻli; amalda u quyidagicha ishlaydi (bizning talqinimiz):

• har bir obyektga uning amaldagi inventar raqami yozilgan QR-yorliq yopishtiriladi, yangi raqam berilmaydi: raqam oʻzgarmasligi kerak (25-band); budjet tashkilotida bu 14 xonali raqam (82-band);
• komissiya xona va omborlarni birma-bir aylanib chiqadi va yorliqni oddiy telefon kamerasi bilan oʻqiydi: alohida skaner kerak emas, raqam qoʻlda terilmaydi;
• omborda qop, armatura yoki bogʻlov materiallari kabi tovar yoki materiallarni donalab yorliqlab boʻlmasa, yorliq javon yoki taglikka (poddonga) yopishtiriladi, miqdori esa baribir sanab, tortib yoki oʻlchab aniqlanadi (14-band);
• xona yoki ombor tekshirib boʻlingach, darhol ikki roʻyxat chiqadi: hisobda bor, lekin topilmagan narsalar va topilgan, lekin hisobda yoʻq narsalar; bu solishtirish qaydnomasini tuzishni osonlashtiradi.

Tizim quyidagilarning oʻrnini bosmaydi:

• rahbar buyrugʻi va toʻliq tarkibdagi komissiya (8, 11-bandlar);
• narsaning oʻzini koʻrib sanash: yorliqni oʻqishning oʻzi yetarli emas (14-band; bizning talqinimiz);
• imzolar: roʻyxatlarni ishchi inventarizatsiya komissiyasining barcha aʼzolari va moddiy javobgar shaxslar imzolaydi (16-band);
• farqlar boʻyicha qaror: yoʻqolishni hisobdan chiqarish va aybdorlarni aniqlash (69-band).

Roʻyxatni tizimda yuritsangiz ham, u qanday shaklda imzolanishini oldindan buyruqda yoki hisob siyosatida belgilang.

Misol: Avada loyihasi

Avada bir universitet uchun ishlab chiqqan mulk hisobi tizimida ikki kampusdagi 9 000 dan ortiq buyum QR-yorliqlar bilan bitta hisobda yuritiladi. Bu son — hisobdagi buyumlar soni, inventarizatsiya natijasi emas. Inventarizatsiya roʻyxati, solishtirish qaydnomasi va dalolatnomalarni standart boʻyicha komissiya va moddiy javobgar shaxslar rasmiylashtiradi va imzolaydi: tizim buning oʻrnini bosmaydi.

Savol-javob

Asosiy vositalar inventarizatsiyasi necha yilda bir marta oʻtkaziladi? 19-sonli BHMSning 5-bandida: asosiy vositalar — ikki yilda kamida bir marta, kutubxona fondlari — besh yilda bir marta, tovar-moddiy zaxiralar — yiliga kamida bir marta, pul mablagʻlari — oyda bir marta. Rahbar inventarizatsiyani bundan koʻra tez-tez oʻtkazishni belgilashi mumkin (7-band).

Inventarizatsiyani kim oʻtkazadi? Rahbar buyrugʻi bilan tuziladigan doimiy inventarizatsiya komissiyasi (raisi — rahbar yoki uning oʻrinbosari); ish hajmi katta boʻlsa, sanashni buyruq bilan tayinlangan ishchi komissiyalar oʻtkazadi (8, 11-bandlar; buyruq shakli — 1-ilova). Moddiy javobgar shaxslar tekshiruvda ishtirok etadi va roʻyxat (INV-1, INV-3) oxirida buni tasdiqlaydi (16-band). Budjet tashkilotida natijalarni oʻz vaqtida rasmiylashtirishni bosh buxgalter taʼminlaydi (105-son buyruqdagi yoʻriqnoma, 8-band).

QR-kod va telefon bilan oʻtkazilgan inventarizatsiya qonuniymi? Standart roʻyxatlarni axborot tizimi va axborot texnologiyalari yordamida toʻldirishga ruxsat beradi (19-sonli BHMS, 18-band). Lekin buyruq, toʻliq tarkibdagi komissiya, buyumni joyida sanash va imzolar baribir talab qilinadi (8, 14, 16-bandlar).

Moddiy javobgar shaxs ishdan ketsa nima qilinadi? 19-sonli BHMSning 5-bandi ishlarni qabul qilish-topshirish kuni inventarizatsiyani talab qiladi. Standart bu holatni ishlab chiqarish zaxiralari qatorida beradi; shu kuni boshqa mol-mulkni, jumladan tovarlarni ham tekshirishni maslahat beramiz. Budjet tashkilotida uning javobgarligidagi asosiy vositalar tekshiriladi va rahbar tasdiqlaydigan qabul qilish-topshirish dalolatnomasi tuziladi (105-son buyruqdagi yoʻriqnoma, 83-band).

Kamomad chiqsa nima boʻladi? Avval yoʻqolish belgilangan meʼyorlar doirasidami yoki undan ortiqmi, aniqlang. Meʼyor doirasidagi yoʻqolish rahbar farmoyishi bilan hisobdan chiqariladi (19-sonli BHMS, 69-band). Meʼyor doirasidagi yoʻqolish navlar almashib ketganda chiqqan ortiqchalar hisobga olingandan keyin aniqlanadi; shundan keyin ham kamomad qolsa, tabiiy yoʻqolish meʼyorlari faqat kamomad chiqqan qimmatliklar nomi boʻyicha qoʻllanishi mumkin (69-band). Meʼyordan ortiq kamomadning aniq aybdorlari topilmasa, u xarajatlarda, budjet tashkilotida esa moliyalashtirishni (fondlarni) kamaytirish hisobiga aks ettirilishi mumkin (69-band). Aybdor aniqlansa:

• budjet tashkilotida kamomad undan undiriladi (105-son buyruqdagi yoʻriqnoma, 166–167-bandlar);
• korxonada esa undirish tartibini 19-sonli BHMSning 69-bandi bermaydi.

Aybdor xodim boʻlsa, budjet tashkilotida ham, korxonada ham uning moddiy javobgarligi doirasi va zararni undirish tartibi Mehnat kodeksida (19-bob) belgilangan. Bu masalani yurist bilan hal qiling (bizning talqinimiz).

Bu sahifa toʻrt savolga javob bermaydi: yoʻqolish meʼyorlarini kim tasdiqlaydi; navlar almashib ketganda ortiqcha va kamomad qanday shartlarda bir-birini qoplaydi; budjet tashkilotida aybdori topilmagan meʼyordan ortiq kamomadni hisobdan chiqarishga kim qaror qiladi; hisobdan chiqarishning soliq oqibatlari qanday. Bularni auditor bilan aniqlang.

Bir qadam: Mulk hisobi demosini oching.

Bu sahifa umumiy maʼlumot, buxgalteriya yoki yuridik maslahat emas. Oʻz holatingizni auditor yoki yurist bilan koʻrib chiqing.

Manbalar (lex.uz; Tekshirilgan: 26.10.2026):

• «Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonun (2016-yil 13-apreldagi OʻRQ-404 tahririda): 16-modda — lex.uz/docs/2931253
• 19-sonli BHMS «Inventarizatsiyani tashkil etish va oʻtkazish» (2024-yil 14-iyundagi 141-son buyruq; Adliya vazirligida 2024-yil 12-avgustda 3548-son bilan roʻyxatga olingan; 2025-yil 29-noyabrdagi 302-son buyruq bilan oʻzgartirilgan): 2, 5–8, 10, 11, 14, 16, 18, 24, 25, 68–70-bandlar; 1, 4, 6, 15, 16-ilovalar — lex.uz/acts/7058433; oʻzgartirish — lex.uz/acts/7886493
• Budjet tashkilotlarida buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi yoʻriqnoma (Moliya vazirining 2010-yil 17-dekabrdagi 105-son buyrugʻi; Adliya vazirligida 2010-yil 22-dekabrda 2169-son bilan roʻyxatga olingan): 8, 53, 82, 83, 166–167, 217-bandlar — lex.uz/docs/1714689
• Oʻzbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi (2022-yil 28-oktabr): 19-bob — lex.uz/docs/6257288