Tannarx, savdo ustamasi va sof foyda: oylik hisob, formulalar va uchta misol

Avada · Tekshirilgan sana: 2026-yil 8-noyabr · Manbalar — maqola oxirida

Qisqa javob. Sof foyda = tushum − tannarx − sotuv komissiyalari − doimiy xarajatlar − soliq. Tannarx — sotilgan narsaning oʻziga ketgan pul (doʻkonda tovarning xarid narxi, kafeda taomning masalliqlari, markazda oʻqituvchining haqi). Savdo ustamasi tannarxdan, marja esa sotish narxidan hisoblanadi: 60 ga olib 100 ga sotsangiz, ustama 67 %, marja 40 %. Ikkalasini chalkashtirgan egasi chegirmada zarar qiladi. Har oy tushumni 100 deb, qolgan qatorlarni shu yuzning ulushi sifatida yozing: quyida doʻkon, kafe va markaz misolida, zararsizlik nuqtasi va Excel shabloni bilan.

IT-boʻlim haqida

«Ustama» soʻzi ikki maʼnoda ishlatiladi: oylikka qoʻshiladigan ustama (mukofot) va savdo ustamasi (narxga qoʻshilgan qism, ruschasi «наценка»). Bu maqola ikkinchisi haqida.

Mundarija

• Beshta soʻz
• Ustama va marja: formulalar va jadval
• Tannarx: doʻkon, kafe, oʻquv markazi
• Oylik hisobot yetti qatorda
• Uchta misol: bir oylik hisob
• Zararsizlik nuqtasi va chegirma
• Sakkizta keng tarqalgan xato
• Bu jadval va rasmiy hisobot

Beshta soʻz

Rasmiy hisobda xuddi shu zanjir: yalpi foyda — sof tushumdan sotilgan mahsulot (tovar, xizmat) tannarxi ayirilgani; undan «davr xarajatlari» (boshqaruv, sotish va umumxoʻjalik xarajatlari, yaʼni ishlab chiqarish yoki xizmat bilan bevosita bogʻliq boʻlmagan xarajatlar) ayirilsa, asosiy faoliyat foydasi (54-son Nizom, 2-shakl). Egasining oylik hisobi uchun yuqoridagi jadval yetadi (bizning maslahatimiz).

Ustama va marja: formulalar va jadval

• Savdo ustamasi, % = (sotish narxi − tannarx) ÷ tannarx × 100
• Marja, % = (sotish narxi − tannarx) ÷ sotish narxi × 100
• Ustamadan marjaga: marja = ustama ÷ (100 + ustama) × 100
• Marjadan ustamaga: ustama = marja ÷ (100 − marja) × 100
• Kerakli marjadan narx: narx = tannarx ÷ (1 − marja ÷ 100). 70 ga olingan tovardan 30 % marja kerak boʻlsa, narx 100. 70 ga 30 % qoʻshsangiz, narx 91, marja esa atigi 23 %.

Marja hech qachon 100 % ga yetmaydi, ustama esa har qancha boʻlishi mumkin. QQS toʻlovchi boʻlsangiz, ikkalasini ham QQSsiz narxdan hisoblang (Qaysi soliq rejimi). Sof foydani tushumga boʻlsangiz, «sof foyda marjasi» chiqadi: quyidagi doʻkonda 11 %.

Ustamaga chegara bormi. Oddiy tovarlar, kafe taomi yoki markaz toʻlovi uchun umumiy chegara biz oʻqigan hujjatlarda yoʻq: tartibga solinadigan narxlar roʻyxatida gaz, chiqindi, transport, pochta kabi xizmatlar bor, oziq-ovqat va taʼlim yoʻq (722-son qaror, 2-ilova). Shu qaror bilan tasdiqlangan Nizom (1-ilova, 3-band) ustamani xarajatlarni qoplash va foyda olish uchun narxga qoʻshiladigan qism deb taʼriflaydi. Istisno — retsept bilan beriladigan dorilar: chakana ustama 20 % dan oshmaydi (185-son qaror, 2-ilova, 10-band). Viloyat yoki tuman hokimligining alohida qarorlarini biz tekshirmadik.

Tannarx: doʻkon, kafe, oʻquv markazi

Doʻkon va kafe: oylik tannarx. Oy davomida xarid qilingani emas, sotilgani (ishlatilgani) hisoblanadi: oy boshidagi qoldiq + kirim − oy oxiridagi qoldiq. Shuning uchun oy oxirida sanash kerak: kafeda masalliqlar ombori, doʻkonda tovar. Isrof, buzilgan va yoʻqolgan tovar shu formulada oʻzi tannarxga tushadi, alohida yozilmaydi. Sanamagan oyda tannarxni taxminan hisoblang: kafeda — har taomning sotilgan porsiyalari soni × kartadagi tannarx; doʻkonda, tovarni sotish narxida hisobga olsangiz — sotish qiymati − unga toʻgʻri keladigan oʻrtacha savdo ustamasi (Doʻkonda tovar hisobi, 4-sonli BHMS, 61-band). Keyingi sanashda farqni tuzating: u isrof va yoʻqotish.

Doʻkon. Tovar tannarxi — xarid narxi va uni doʻkonga keltirish xarajatlari (transport, yuklash). Hisobga olinadigan QQS tannarxga kirmaydi (4-sonli BHMS, 14, 23-bandlar); aylanma soligʻi (tushumdan olinadigan soliq) toʻlovchisi QQSni hisobga olmaydi, unda QQS tannarxda qoladi. Bir tovar turli narxda kelgan boʻlsa, uchta usuldan biri: har bir birlikning oʻz narxi, oʻrtacha tortilgan narx (AVECO) yoki birinchi kelgan — birinchi ketgan (FIFO); yil davomida bitta usul (62, 63-bandlar).

Kafe. Har bir taomning tannarx kartasi (texnologik karta): masalliqlar, har biri tozalashdan oldingi vazni (brutto) boʻyicha, chunki pul tozalanmagani uchun toʻlanadi. Masalan, menyudagi narx 100 boʻlgan osh porsiyasida (shartli):

Bu taomda tannarx narxning 38 % i, marja 62 %, ustama 163 %. Masalliq narxi oshganda kartani yangilang: goʻsht qimmatlasa, narx oʻzgarmasa ham marja tushadi. Karta — reja; oy oxiridagi sanash — haqiqat. Ikkalasining farqi — oshxonadagi isrof va xodimlar ovqati.

Oʻquv markazi. Sotiladigan narsa — bir oylik darslar. Tannarxi: shu guruh oʻqituvchisining haqi va materiallar (kitob, nusxa). Xona ijarasi va administrator oyligi guruh soniga qarab oʻzgarmaydi — ular doimiy. Oʻqituvchiga guruh toʻlovlarining ulushi toʻlansa, tannarx ham shu ulush: shu ulush va undan toʻlanadigan ijtimoiy soliq (oʻqituvchi mehnat shartnomasi bilan ishlasa). Quyidagi misolda ikkalasi birga 40 %, yaʼni P toʻlaydigan har bir oʻquvchidan 0,4 P. Pul qaytarilgan oyda tushum kamayadi (Pulni qaytarish).

Oylik hisobot yetti qatorda

1. Tushum (qaytarilgan pul ayirilgan; QQS toʻlovchi boʻlsangiz QQSsiz; yetkazib berish xizmati orqali sotilgani toʻliq narxda, komissiya 4-qatorda) — 100 deb oling
2. − Tannarx (sotilgan tovar, ishlatilgan masalliq, oʻqituvchi haqi; isrof va kamomad shu ichida)
3. = Yalpi foyda
4. − Sotuv komissiyalari: terminal, toʻlov ilovasi, yetkazib berish xizmati — sotuv bilan birga oshadi
5. − Doimiy xarajatlar: ijara; oyliklar va ijtimoiy soliq (egasining oyligi bilan); kommunal; reklama; bank xizmati; dastur va internet; kredit foizlari; yillik toʻlovlarning oylik ulushi (oldindan toʻlangan ijara, taʼmir; uskunani necha yil ishlatsangiz, shuncha yilning oylariga boʻling)
6. − Soliq — rejimingiz boʻyicha: aylanma soligʻi tushumdan, foyda soligʻi foydadan (Qaysi soliq rejimi)
7. = Sof foyda

Doʻkon, kafe yoki markazda oʻzingiz ishlasangiz, oʻz oyligingizni yollangan sotuvchi yoki menejerga toʻlaydigan miqdorda 5-qatorga yozing (bizning maslahatimiz). Aks holda «foyda» aslida sizning ish haqingiz boʻlib chiqadi. Quyidagi misollarda «Oyliklar» qatorida egasining oyligi ham bor.

Uchta misol: bir oylik hisob

Raqamlar shartli, tushumning ulushi sifatida (bizning hisobimiz). Doʻkon va kafe qatorlari Qaysi soliq rejimi maqolasidagi bilan bir xil: xarid 70 va 40, qolgan xarajatlar 15 va 35.

• Doʻkon: marja 30 %, ustama taxminan 43 %. Har 100 savdodan 11 qoladi. Aholisi yuz mingdan kam shahar yoki qishloqdagi 2 % li doʻkonda 13, 1 % li YaTTda 14 (Soliq kodeksi, 467-modda).
• Kafe: marja koʻp, lekin oyliklar va ijara ham koʻp. Restoran va kafe uchun boshqa soliq holatlari Qaysi soliq rejimi maqolasining «Soha boʻyicha» qismida.
• Markaz: tannarx = oʻqituvchilar 40 + materiallar 2. Eng katta doimiy qatorlar — ijara va oyliklar, keyin reklama. Taʼlimdagi soliq holati Oʻquv markazi soliqlarida.

Zararsizlik nuqtasi va chegirma

Zararsizlik nuqtasi — tannarx, komissiya va aylanma soligʻidan keyin qolgan pul doimiy xarajatlarni aynan qoplaydigan, foyda nolga teng boʻlgan tushum.

Formula: zararsizlik tushumi = doimiy xarajatlar ÷ (har 100 tushumdan tannarx, komissiya va aylanma soligʻidan keyin qoladigan ulush ÷ 100).

• Doʻkon: 100 − 70 − 1 − 4 = 25; 14 ÷ 0,25 = 56. Hozirgi savdoning 56 % idayoq barcha xarajatlar qoplanadi: savdo 44 % dan koʻproq tushsa, doʻkon zarar qiladi.
• Kafe: 100 − 40 − 2 − 4 = 54; 33 ÷ 0,54 ≈ 61.
• Markaz: 100 − 42 − 1 − 4 = 53; 43 ÷ 0,53 ≈ 81. Oʻquvchilarda: hozir 120 oʻquvchi har biri P toʻlasa, doimiy xarajatlar oyiga 0,43 × 120 P = 51,6 P. Har bir oʻquvchidan oʻqituvchi, material, komissiya va soliqdan keyin 0,53 P qoladi: 51,6 ÷ 0,53 ≈ 97,4, yaʼni 98 oʻquvchi. 98 dan kam boʻlsa, markaz zarar qiladi; 120 da sof foyda 12 P.

Chegirma qilsam, qancha koʻp sotish kerak. Doʻkon tovari 70 ga olinib 100 ga sotiladi: har biridan 30 qoladi. 10 % chegirmada narx 90, qoladigani 20. Avvalgi 30 ni olish uchun 30 ÷ 20 = 1,5 baravar, yaʼni 50 % koʻproq sotish kerak (bizning hisobimiz; komissiya va soliqni hisobga olsangiz, yanada koʻproq). Formula: kerakli sotuv = eski marja ÷ (eski marja − chegirma).

Sakkizta keng tarqalgan xato

1. Tushumni foyda deb hisoblash. Kassaga 100 tushdi — bu foyda emas, undan 70 i tovarniki boʻlishi mumkin.
2. Kassadagi pulni foyda deb hisoblash. Oldindan toʻlangan oylar, nasiya va ombordagi tovar kassani oʻzgartiradi, foydani emas. Qarzlarni alohida yozing (Qarzni undirish).
3. Egasining oyligini yozmaslik. Oʻzingiz ishlasangiz, yollangan xodimga toʻlaydigan oylikni xarajatga yozing.
4. Ustamani marja deb oʻylash. 30 % ustamali tovarga 30 % chegirma — zarar: 100 ga olingan tovar 130 ga turadi, chegirma bilan 91.
5. Bir martalik toʻlovni bir oyga yozish. Yillik ijara, taʼmir yoki uskunani oylarga boʻling, aks holda bir oy zarar, qolganlari «foydali» koʻrinadi. Kreditning asosiy qarzini qaytarish xarajat emas (foizi — xarajat), lekin kassadan chiqadi.
6. Soliqni foydadan hisoblash. Aylanma soligʻi tushumdan olinadi: xarid, ijara va ish haqi chegirilmaydi, shuning uchun zarar qilgan oyda ham toʻlanadi (Soliq kodeksi, 463, 464-moddalar).
7. Komissiyalarni unutish. Terminal va toʻlov ilovasi foizning bir qismidan bir-ikki foizgacha oladi, yetkazib berish xizmati ancha koʻproq; bankka xizmat haqi esa doimiy xarajat (5-qator). Karta bilan toʻlaganga narxni oshirib boʻlmaydi: naqd va karta uchun narx bir xil (Isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisidagi Qonun, 10-modda), demak komissiya sizning xarajatingiz.
8. Eski xarid narxida hisoblash. Masalliq yoki tovar qimmatlagan oyda tannarx kartasi eski narxda qolsa, marja qogʻozda bor, kassada yoʻq.

Bu jadval va rasmiy hisobot

MChJ kichik boʻlsa ham va qaysi soliq rejimida boʻlishidan qatʼi nazar buxgalteriya hisobini yuritadi («Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonun, 6-modda). Kichik korxonalar va mikrofirmalar yiliga bir marta, keyingi yilning 1-martidan kechiktirmay, balans va «Moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot»ni (2-shakl) topshiradi (Qonun, 25-modda; 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 7-band). YaTT esa daromadlar va xarajatlar hisobini yuritish kitobini yuritadi (uning qoidalarini buzish uchun javobgarlik — Soliq kodeksi, 222-modda). 2027-yil 1-yanvardan yangi milliy standart (MHMS 1) kuchga kiradi; yangi 2-shaklni biz hali koʻrmadik. Egasining oylik jadvali bular oʻrnini bosmaydi va soliq hisoboti emas: u qaror uchun — narx, chegirma, yangi xodim, ijara (bizning maslahatimiz). Raqamlarni buxgalter bilan har chorakda solishtiring.

Bepul shablon: Excel fayl — tannarx kartasi (tovar, taom yoki guruh), ustama, marja va chegirma kalkulyatori, oylik hisobot yetti qatorda va zararsizlik nuqtasi, oʻzbek va rus tillarida.

Bu maqola umumiy maʼlumot, buxgalteriya yoki yuridik maslahat emas. Oʻz holatingizni buxgalter yoki yurist bilan koʻrib chiqing.