Qarzni undirish: eslatmadan sud buyrugʻigacha

Avada · Tekshirilgan sana: 2026-yil 6-noyabr · Manbalar — maqola oxirida

Qisqasi

• Zinapoya: eslatma → qoʻngʻiroq → toʻlov rejasi → yozma talab → qarzni tan olish → sud buyrugʻi yoki daʼvo → Majburiy ijro byurosi (MIB).
• Eng kerakli qogʻoz — qarzdor imzolagan qarzni tan olish. Bu qogʻoz boʻlmasa, oddiy odamga qarshi sud buyrugʻi olib boʻlmaydi, faqat daʼvo qoladi. Bitim notarial tasdiqlangan boʻlsa, boshqa gap.
• Qarzdor oddiy odam (ota-ona, bemor, xaridor): fuqarolik sudi, boj 4 %, lekin kamida 1 BHM (bazaviy hisoblash miqdori). U buyruq nusxasini olganidan 10 kun ichida eʼtiroz bildirsa, sud buyrugʻi bekor boʻladi.
• Qarzdor kompaniya yoki yakka tadbirkor: iqtisodiy sud, boj 2 %; sud buyrugʻi (boji yarmi) faqat kreditor ham, qarzdor ham yuridik shaxs boʻlsa. Shartnomada yozilmagan boʻlsa ham, kechikkan toʻlov uchun kechikkan summaning kuniga 0,4 %, koʻpi bilan shu summaning 50 % penya.
• Muddat — uch yil. Yozma talab uni toʻxtatmaydi; muddat ichida qarzni tan olish uni qaytadan boshlaydi (iqtisodiy sudlar uchun Plenum qisman toʻlov va solishtirish dalolatnomasini, yaʼni akt sverkini tan olish deb hisoblaydi; fuqarolik sudida ham shunday, bizning talqinimizcha).
• Shartnoma yoʻq, nasiya daftarda, summa kichik: odatda sud emas, imzo va sana yigʻing; qarz yopilguncha yangi nasiya yoʻq (bizning maslahatimiz).
• Qarzdorlar roʻyxati guruh chatiga qoʻyilmaydi (bizning talqinimizcha, 28-modda shunga ham tegishli), qoʻrqitilmaydi, pasport garovga olinmaydi.
• Senat 2026-yil sentabrda sud buyrugʻi roʻyxatini qisqartiradigan qonunni maʼqullagan. 6-noyabrda uning imzolangan matni lex.uz da yoʻq; arizadan oldin tekshiring.

Oʻquv markazi uchun demoni oching.

Holatingizni tanlang: qoʻngʻiroqda nima deyiladi, baqirsa nima qilinadi · oila koʻchib ketdi, manzil yoʻq · daftardagi nasiya · imzo qoʻymayapti · uzoqda 100 ta kichik qarz · namunalar: yozma talab, qarzni tan olish, sud

Mundarija

• Birinchi savol: qarz bormi va kim qarzdor
• Muddat: uch yil va uni nima qaytadan boshlaydi
• Qaysi kuni nima qilinadi
• Yozma talab: majburiymi va nima yoziladi
• Eng kerakli qogʻoz: qarzni tan olish
• Sud: qarzdor oddiy odam yoki kompaniya
• MIB: buyruq yoki qarordan keyin nima boʻladi
• Notarius: kimga ochiq
• Sudga berish arziydimi: hisob misollari
• Qilmaslik kerak boʻlgan ishlar
• Bola darsga kelaversinmi
• Ofertaga uch qator
• Shu hafta nima qilish kerak

Toʻlov kuni oʻtdi. Administrator qoʻngʻiroq qilishga xijolat tortadi, rahbar «sudga beramiz» deydi. Qaysi sudga, qaysi qogʻoz bilan, qancha turadi — buni hech kim aniq bilmaydi. Oy oʻtadi, qarz koʻpayadi, oila esa boshqa markazga ketib qoladi. Doʻkonda boshqacha: qarzdor qoʻshni, qarz daftarda, summa kichik, soʻrashga uyalasiz.

Bu maqola oʻquv markazi, bogʻcha, klinika yoki doʻkon egasi va yetkazib beruvchi uchun: oddiy eslatmadan MIBgacha har bir pogʻona, har birida qaysi qogʻoz kerak va qachon toʻxtash foydaliroq. Normalar lex.uz dagi matn bilan tekshirilgan, bizning talqinimiz belgilangan.

Birinchi savol: qarz bormi va kim qarzdor

Yozma talab yuborishdan oldin toʻrt narsani tekshiring.

1. Summa. Jami toʻlanishi kerak boʻlgan summa minus barcha toʻlovlar. Qarzdorlar roʻyxati notoʻgʻri boʻlsa, talab toʻlab boʻlgan odamga ketadi.
2. Xizmat koʻrsatilganmi. Koʻrsatilmagan xizmat uchun isteʼmolchidan haq olib boʻlmaydi (Isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish qonuni, 21-modda). Bizning talqinimizcha, oʻquvchi ketgan boʻlsa, qarz — oʻtilgan, lekin toʻlanmagan darslar; bogʻchada — bola kelgan, lekin toʻlanmagan davr (pulni qaytarish haqidagi maqola).
3. Kim qarzdor. Shartnomani imzolagan yoki ofertada Buyurtmachi deb koʻrsatilgan shaxs: koʻpincha ota-ona. Boshqa odam toʻlagan boʻlsa ham, taraf oʻsha shaxs. - 14–18 yoshli oʻquvchi ota-onasining yozma roziligi bilan oʻzi tuzgan boʻlsa, qarzdor — oʻzi (Fuqarolik kodeksi, 27-modda). - Klinikada: bemor yoki uning uchun shartnoma imzolagan odam; faqat olib kelgan qarindosh qarzdor emas (bizning talqinimizcha). - Boʻlib toʻlash xizmati orqali toʻlangan boʻlsa, qarz oʻsha xizmat oldida, sizniki emas. - Xodimning kamomadi — boshqa yoʻl: moddiy javobgarlik.
4. Bu qarzmi yoki bahsmi. Ota-ona «oʻqituvchi kelmadi» desa yoki bemor «ish yomon boʻldi», «hisob notoʻgʻri» desa, bu bahs. Bizning maslahatimiz: administrator emas, rahbar yoki shifokor yozma va shaxsan javob beradi: nima qilingan, nima kelishilgan, nimani qayta hisobladingiz. U tan olgan qismga B namunani imzolating, bahsli qismni unga yozmang. Bahs turganda sud buyrugʻi berilmaydi.

Qoʻlingizda qaysi qogʻoz bor

Muddat: uch yil va uni nima qaytadan boshlaydi

Umumiy daʼvo muddati — uch yil (Fuqarolik kodeksi, 150-modda); ayrim talablarga qonun maxsus muddat qoʻyishi mumkin (151-modda). U toʻlov muddati tugagan kundan oʻta boshlaydi (154-modda). Bizning talqinimizcha, oylik toʻlovda har oyning summasi oʻz muddati bilan yuradi. Toʻlov sanasi umuman yozilmagan boʻlsa, qarzdor talab qilingan kundan yetti kun ichida toʻlashi kerak (242-modda), lekin uch yil talab qilish huquqi paydo boʻlgan kundan hisoblanadi (154-modda, 3-qism); bizning talqinimizcha, talabni kechiktirish muddatni choʻzmaydi.

• Yozma talab muddatni toʻxtatmaydi. Toʻxtatish asoslari roʻyxati yopiq, unda talabnoma yoʻq (156-modda).
• Muddatni uzadi: sud qabul qilgan ariza yoki qarzdorning qarzni tan olishi (157-modda). Keyin muddat qaytadan boshlanadi. Iqtisodiy sudlar uchun Plenum tan olishga misollar keltiradi: qarzning bir qismini toʻlash, solishtirish dalolatnomasi, qarz aniq yozilgan xat. Vakolatli odam imzolagan boʻlishi va muddat ichida qilingan boʻlishi kerak.
• Iqtisodiy sudlar uchun Plenum: sud qaytargan, qabul qilmagan yoki koʻrmasdan qoldirgan ariza, shuningdek eʼtiroz sababli sud buyrugʻi berilmagani muddatni uzmaydi. Daʼvo koʻrmasdan qoldirilsa, muddat fuqarolik sudida ham davom etadi (158-modda).
• Uch yil oʻtgan boʻlsa ham, sud arizani qabul qiladi va muddatni faqat qarzdor soʻrasa qoʻllaydi (153-modda). Oʻzi toʻlab qoʻygan odam pulni qaytarib ololmaydi (161-modda).

Qaysi kuni nima qilinadi

Quyidagi kunlarni qonun belgilamaydi: ular — bizning maslahatimiz; shartnoma yoki ofertangizga moslang. Asosiy qoida: har bir xabar pul emas, sana soʻraydi, reja esa rasmiy xatdan oldin taklif qilinadi.

Birinchi ikki pogʻona — oʻquvchi nega ketadi maqolasida: toʻlov kechikishi baʼzan qarz emas, ketishning boshi.

Eslatma namunasi (SMS yoki shaxsiy xabarda, guruhda emas):

Assalomu alaykum, [ism]. «[Tashkilot]»dan: toʻlov [summa], muddati [sana]. Toʻlab boʻlgan boʻlsangiz, uzr, bu xabarga qaramang. Qaysi kuni qulay? Savol boʻlsa — [telefon].

Xabarni kunduzi yuboring va unga chegirma qoʻshmang: taklif qoʻshilgan eslatma reklamaga aylanishi mumkin. Bizning maslahatimiz: klinikada davolanish haqida xabarda ham, xatda ham, ilova qilingan hisob-kitobda ham yozilmaydi: faqat summa, sana va shartnoma raqami. Xabar faqat bemorning oʻz raqamiga. Klinika nomining oʻzi kasallikni aytsa, qoʻngʻiroq qiling.

Qoʻngʻiroqda nima deyiladi

Bizning maslahatimiz. Administrator pul soʻramaydi, tekshiradi; xijolat shu bilan ancha yengillashadi:

Assalomu alaykum, [ism] opa (aka). «[Markaz]»dan [ism]man. [Bola ismi]ning [oy] toʻlovi bizda koʻrinmayapti, balki bizda xato ketgandir. Toʻlagan boʻlsangiz, chekini yuborib qoʻysangiz. Toʻlanmagan boʻlsa, qaysi kunga yozib qoʻyay?

Klinikada: «Assalomu alaykum, [ism] aka (opa). «[Klinika]»dan [ism]man, bir daqiqa gaplasha olasizmi? Hisobingizda [summa] qoldiq koʻrinyapti, balki bizda xato ketgandir. Toʻlagan boʻlsangiz, chekini yuborib qoʻysangiz. Toʻlanmagan boʻlsa, qaysi kunga yozib qoʻyay?»

Har qoʻngʻiroqdan keyin shu kuni yozib qoʻying: kim, qachon, nima dedi.

Qarzdor bitta emas, 40 ta: kim nima qiladi

Bizning maslahatimiz. Avval bitta roʻyxat: hamma filial bitta jadvalda, bir oilaning ikki farzandi bir qatorda. Keyin toʻrt guruh:

Xodimingiz boʻlmasa, tartib oʻsha: hammasini oʻzingiz qilasiz. Har juma rahbar 15 daqiqa koʻradi: nechta sana olindi, nechta imzo, kim qoldi.

40 ta sud ishi ochilmaydi. Bizning talqinimizcha, sud buyrugʻi har qarzdorga alohida: alohida ariza, alohida boj, koʻpincha boshqa tuman sudi. Daʼvoda qonun bir turdagi qarzlar boʻyicha bitta arizada bir nechta javobgarni koʻrsatishga yoʻl qoʻyadi, boj umumiy summadan (FPK, 45-modda; Davlat boji toʻgʻrisidagi qonun, 19-modda). Bizning maslahatimiz: bunga tayanmang: sudya talablarni ajratishi mumkin (198-modda), javobgarlar esa bir-birining qarzini koʻradi. Sudga faqat eng katta qarz va umuman javob bermaganlar.

Oila koʻchib ketdi, manzil yoʻq

Bizning maslahatimiz. Bir-ikki oylik qarzda sud odatda oʻzini oqlamaydi: boj qarzning katta qismini oladi (quyida «Kichik qarz»). Yashash joyi nomaʼlum boʻlsa, daʼvoni oxirgi maʼlum yashash joyi yoki mol-mulki turgan joydagi sudga berish mumkin (FPK, 34-modda), lekin yutgandan keyin ham uni topish kerak boʻladi.

1. Hisobni aniqlang: bola qaysi kungacha keldi, qancha toʻlandi, qancha qoldi.
2. Bor raqamga bitta shaxsiy xabar yozing: «Assalomu alaykum, [ism] opa (aka). «[Bogʻcha]»dan [ism]man. [Bola ismi] [sana]gacha keldi, [oy] uchun [summa] qolgan. Qaysi kuni toʻlash qulay? Yangi manzilingizni ham yozib yuborsangiz.»
3. Javob kelsa, «[Summa] qarzim bor, [sana]gacha toʻlayman» deb yozib yuborishini soʻrang, xabarni saqlang.
4. Ikki haftada javob boʻlmasa, yana bir marta yozing, keyin toʻxtang. Yozib qoʻying: kim, qancha, qachon, nega toʻxtadingiz. Uch yil ichida oʻzi chiqsa yoki manzili topilsa, gaplashasiz.
5. Qoʻshnisi, guruh chati yoki yangi bogʻchasi orqali izlamang: qarzini ularga aytib boʻlmaydi.
6. Keyingi oilalar uchun: toʻlov oy boshida, oldindan; shartnomada manzil, ikkita telefon, JShShIR.

Daftardagi nasiya: shartnoma yoʻq, summa kichik, qarzdor qoʻshni

Daftarga oʻzingiz yozgansiz: xaridor tan olmasa, shu satrning oʻzi bilan sudda yutish qiyin (bizning talqinimizcha). Kichik nasiyaning yoʻli odatda sud emas (bizning maslahatimiz):

1. Yolgʻiz, boshqalar yoʻq paytda gaplashing: «[Ism] aka, daftarda [sana]dan [summa] turibdi. Qachon kirib ketasiz? Bir qismi boʻlsa ham boʻladi.»
2. Aytgan sanasini daftarga yozing. Sana aytilmagan boʻlsa, talabdan keyin 7 kun (Fuqarolik kodeksi, 421, 242-moddalar).
3. Qarz yopilguncha yangi nasiya bermang. Bizning talqinimizcha, nasiya berish — sizning ixtiyoringiz, buni janjalsiz aytish mumkin.
4. Pul berganda yoki sana aytganda, daftardagi satr yoniga imzo qoʻydiring yoki telefonda yozib yuborishini soʻrang: «[Summa] qarzim bor, [sana]gacha beraman». Bizning talqinimizcha, bu sud buyrugʻiga yetmasligi mumkin, lekin daʼvoda dalil boʻladi.
5. Summa kattaroq boʻlsa, B namunani imzolating.
6. Uning roziligisiz qoʻshni, qarindosh yoki mahallaga aytmang. Oʻzi rozi boʻlsa, ikkalangiz hurmatli odam oldida gaplashishingiz mumkin.
7. Sud uchun avval hisoblang: boj kamida 1 BHM, ustiga vaqtingiz. Qarz bundan unchalik katta boʻlmasa, sudni oʻylamang: daftarda qoldiring yoki kechiring. Bu yutqazish emas, hisob.

Bizning maslahatimiz: bugundan har yangi nasiya yoniga xaridor imzo qoʻysin. Nasiya va chek masalasi: doʻkonda tovar hisobi.

Yozma talab: majburiymi va nima yoziladi

Yozma talab (talabnoma) faqat qonun yoki shartnoma talab qilsa majburiy (IPK, 148-modda; FPK, 173-modda; 670-I-son qonun, 19-modda). Bizning maslahatimiz: baribir yuboring. Arzon (faqat pochta), koʻpincha shuning oʻzi yetadi va sudga sana bilan dalil boʻladi.

Faqat shartnomangizni oʻqing: unda «nizolar talabnoma tartibida» va muddat yozilgan boʻlsa, bu qadamsiz sud arizani qaytaradi yoki koʻrmasdan qoldiradi. Shu yozuv boʻlsa-yu, qarzdor talabnomani javobsiz qoldirsa, iqtisodiy sud xarajatlarni unga yuklashi mumkin.

Kompaniyaga talabnoma qonunda belgilangan: nomlar, sana va raqam, holatlar, dalillar, talab, summa va hisob-kitob, rekvizitlar, ilovalar roʻyxati, rahbar imzosi; buyurtma xat bilan yoki tilxat olib (670-I-son qonun, 17-modda). Javob muddati — oʻn besh kun (18-modda). Qarzdor tan olib javob yozsa-yu pulni oʻtkazmasa, javobdan 20 kun oʻtgach bankka soʻzsiz oʻtkazish haqida farmoyish berishingiz mumkin (18-modda): akseptsiz toʻlov talabnomasi, unga qarzdor javobining asl nusxasi ilova qilinadi (3229-son Nizom, 56-band).

Oddiy odamga shakl belgilanmagan. Bizning maslahatimiz: xat topshirilganini isbotlaydigan yoʻl tanlang: buyurtma xat yoki qoʻl qoʻydirib topshirish. Xat qaytsa, qaytgan konvert va pochta chekini saqlang. Sizda faqat telefon boʻlsa, ota-onani markazga taklif qiling va alohida joyda qoʻl qoʻydirib bering. Bolaga berib yubormang. Koʻchib ketgan boʻlsa: yuqoridagi boʻlim.

Rossiya va Qozogʻiston saytlaridagi «30 kunlik majburiy talabnoma», talabnoma muddatni toʻxtatishi, summa chegarasi va FSSP bizda amal qilmaydi.

A namuna: yozma talab

[Tashkilot yoki YaTT nomi, STIR, manzil, telefon]
[Sana], № [raqam]
Kimga: [FISh, manzil]

Toʻlov haqida yozma talab

[Sana]dagi № [raqam] shartnoma boʻyicha [davr] uchun [xizmat] koʻrsatildi. Toʻlanishi kerak edi: [summa]. Toʻlandi: [summa]. Qarz: [summa], [sana] holatiga. Hisob-kitob ilovada.

Qarzni [sana]gacha toʻlashingizni soʻraymiz: [toʻlov usuli]. Boʻlib toʻlash kerak boʻlsa yoki summaga eʼtirozingiz boʻlsa, [sana]gacha [telefon]ga qoʻngʻiroq qiling. Toʻlagan boʻlsangiz, chekni yuboring.

Javob boʻlmasa, qonunda belgilangan tartibda sudga murojaat qilishimiz mumkin; bunda sud xarajatlarini ham undirishni soʻraymiz.

Ilova: hisob-kitob. [Rahbar yoki YaTT: FISh, imzo]

Toʻldirish. Shartnoma boʻlmasa: «[sana]da toʻlov bilan qabul qilingan oferta» yoki «[sana]da [tovar] berildi, yuk xati №». [xizmat]: bogʻchada «maktabgacha taʼlim xizmati», klinikada faqat «tibbiy xizmat», muolaja nomisiz. Imzoni administrator emas, rahbar qoʻyadi. Kompaniyaga qoʻshiladi: bank rekvizitlari; «[sana] holatiga penya [summa]»; «Javob muddati: 15 kun (670-I-son qonun, 18-modda)»; shartnoma nusxasi.

Eng kerakli qogʻoz: qarzni tan olish

Bu qogʻoz bir vaqtda uch ishni qiladi: toʻlovni rejaga soladi, uch yillik muddatni (muddat ichida imzolansa) qaytadan boshlaydi, sud buyrugʻi yoʻlini ochadi (iqtisodiy sudda yakka tadbirkor bilan bu yoʻl yoʻq). Shuning uchun bu yon berish emas, eng foydali qadam. Bizning maslahatimiz: odam qarzini boʻlib toʻlashni soʻraganda, shu kuni imzolating.

Odam bunga imzo qoʻyishdan qoʻrqadi, bu tabiiy. Ochiq ayting: «Bu reja. Jadval boʻyicha toʻlansa, sud boʻlmaydi. Jadval buzilsa, qolgan summa birdan toʻlanadi va shu qogʻoz bilan sudga murojaat qilishimiz mumkin.» Ikkinchi gapni yashirmang: qogʻozda ham shu yozilgan. Imzolatishni alohida joyda qiling: navbatdagilar va boshqa ota-onalar oldida emas.

B namuna: qarzni tan olish va toʻlov jadvali

Men, [FISh, pasport, JShShIR, manzil], [sana]dagi № [raqam] shartnoma boʻyicha «[Tashkilot]»ga [davr; tovar uchun — yuk xati № va sanalari] uchun [xizmat] boʻyicha [summa] qarzim borligini tan olaman.

Toʻlayman: [sana] — [summa]; [sana] — [summa]; [sana] — [summa].

Bitta muddat buzilsa, butun qoldiqni darhol toʻlayman; «[Tashkilot]» uni qonunda belgilangan tartibda, shu jumladan, qonun yoʻl qoʻysa, sud buyrugʻi orqali undirishi mumkin.

[Sana, imzo]. Nusxasini oldim: [imzo].

Toʻldirish. Oferta boʻlsa: «[sana]da toʻlov bilan qabul qilingan oferta»; shartnoma boʻlmasa: «[sana]da olingan [tovar yoki xizmat]». Klinikada faqat «tibbiy xizmat». Faqat koʻrsatilgan xizmat yoki berilgan tovarni yozing, oldindagi oylarni emas: koʻrsatilmagan xizmat uchun haq olinmaydi (Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisidagi Qonun, 21-modda). Bizning talqinimizcha, «butun qoldiq» sharti muddati oʻtgan qarzda ishlaydi: taqiqlovchi norma topmadik, muddatni taraflar belgilaydi (Fuqarolik kodeksi, 239, 242-moddalar); sud amaliyotini oʻqimadik. Tovar uchun boʻlib toʻlash shartnomada oldindan kelishilgan boʻlsa, bu alohida holat (422-modda): muddati hali kelmagan qismlar boʻyicha yurist bilan koʻring. Kompaniyaga: nomi, STIR, rahbar yoki ishonchnoma asosidagi vakil; «[sana] holatiga [summa] penyani ham tan olaman».

Bahsli summani yozmang: qogʻoz faqat imzolangan summaga ishlaydi. Bizning talqinimizcha, messenjerdagi «keyingi hafta toʻlayman» oddiy odamga qarshi sud buyrugʻi uchun yetarli deb hisoblab boʻlmaydi: imzoli qogʻoz oling; oldin shartnoma boʻlmasa, bunday qogʻoz yetadimi — buni sud hal qiladi. Iqtisodiy sudlar uchun Plenum solishtirish dalolatnomasi va yozishmalarni nomlaydi, ammo asl nusxalarini talab qiladi; bizning talqinimizcha, bir tomonlama akt tan olish emas.

Javob bermasa yoki imzo qoʻymasa

Daʼvo uchun tan olish shart emas. Bizning maslahatimiz: imzoni kutib oʻtirmang:

1. U ilgari imzolagan yoki toʻlagan narsani qidiring: eski solishtirish dalolatnomasi, summa yozilgan xat, qisman toʻlov. Muddat ichida boʻlsa, bizning talqinimizcha, muddatni qaytadan boshlaydi (Fuqarolik kodeksi, 157-modda; misollar iqtisodiy sudlar uchun Plenumdan).
2. Shartnoma, yuk xati va hisobvaraq-fakturalarni (elektron ham), dalolatnomalar, bank koʻchirmalari va hisob-kitobni yigʻing.
3. A namunani buyurtma xat bilan yuboring. Kompaniyaga javob muddati 15 kun.
4. Javob yoʻq yoki rad: G namuna boʻyicha qarzdor joylashgan yerdagi sudga daʼvo. Chegaradan oshmasa («Daʼvo» boʻlimi), ish majlissiz, qogʻozlar boʻyicha koʻriladi.

Sud: qarzdor oddiy odam yoki kompaniya

Yoʻlni qarzdor belgilaydi, siz emas. Siz yakka tadbirkor boʻlsangiz ham, ota-ona yoki bemor oddiy odam: birinchi boʻlim sizniki (bizning talqinimizcha). Ikkinchisi qarzdorning oʻzi kompaniya yoki tadbirkor boʻlgan holat uchun.

Qarzdor oddiy odam (ota-ona, bemor, xaridor)

• Sud: fuqarolik ishlari boʻyicha sud, Fuqarolik protsessual kodeksi (FPK), 18-bob.
• Sud buyrugʻi sharti: notarial bitim yoki «yozma bitimga asoslangan va qarzdor tomonidan tan olingan» talab (171-modda).
• Boj: sud buyrugʻi ham, daʼvo ham 4 %, kamida 1 BHM (174-modda). Kichik biznes chegirmasi bu yerda yoʻq.
• Qayerga: qarzdor yashaydigan joydagi sud; ijro joyi boʻyicha — faqat notarial bitimda (Oliy sud Plenumi, 4-son, 2-band). Elektron ham berish mumkin: qaysi tizim orqali ekanini sudingizdan soʻrang.
• Qachon: ariza kelganidan 3 kun ichida (177-modda).
• Eʼtiroz: nusxani olganidan 10 kun ichida bildirsa, sudya buyruqni bekor qiladi (181-modda), sabab shart emas. Boj qaytarilmaydi, daʼvo bojiga oʻtadi.
• Eʼtiroz boʻlmasa: berilganidan 10 kun oʻtgach kuchga kiradi, keyin MIB.
• Rad etilsa: boj qaytariladi.

Eng yaxshi holatda: ariza + 3 kun + 10 kun + MIBning ixtiyoriy muddati 15 kungacha, bizning hisobimizcha taxminan bir oy, keyin majburiy undirish.

V namuna: sud buyrugʻi uchun ariza (qarzdor oddiy odam)

[Qarzdor yashaydigan joydagi fuqarolik ishlari boʻyicha sud nomi]
Undiruvchi: [nomi yoki FISh, manzil, STIR, bank rekvizitlari, telefon]
Qarzdor: [FISh, JShShIR, manzil]

[Sana]dagi shartnoma (oferta) boʻyicha [davr] uchun qarz: [summa]. Qarzdor qarzni [sana]da yozma tan olgan (ilova) (FPK, 171-modda, 2-band). Hisob-kitob: toʻlanishi kerak edi [summa], toʻlandi [summa], qoldi [summa]. Qarz vujudga kelgan davr: [davr].

Soʻrayman: [summa] qarz va [summa] davlat bojini undirish haqida sud buyrugʻi berishni.

Ilovalar: shartnoma (oferta), qarzni tan olish qogʻozi, hisob-kitob, boj va pochta toʻlovi cheklari; shartnomada talabnoma tartibi boʻlsa, talabnoma va yuborilgani dalili; vakil imzolasa, ishonchnoma. [Sana, imzo]

Arizani rahbar (yakka tadbirkor — oʻzi) yoki ishonchnoma bilan vakil imzolaydi: kompaniya xodimi yoki advokat; ishonchnomada ariza imzolash alohida yoziladi (FPK, 67, 69-moddalar). Bizning talqinimizcha, yurist shart emas.

Qarzdor kompaniya yoki yakka tadbirkor

• Sud: iqtisodiy sud, Iqtisodiy protsessual kodeksi (IPK), 17-bob.
• Sud buyrugʻi sharti: ikkala taraf ham yuridik shaxs boʻlsagina: kreditor yoki qarzdor yakka tadbirkor boʻlsa, ariza qabul qilinmaydi, faqat daʼvo (Plenum 254, 3.1-band). Talab: «hujjatlar asosida tan olingan debitorlik qarzini undirish» (135-modda): shartnoma, yetkazib berish yoki bajarish hujjatlari, tan olish hujjatining asl nusxasi.
• Boj: daʼvo 2 %, kamida 1 BHM; siz kichik biznes boʻlsangiz — yarmi. Sud buyrugʻi — daʼvo stavkasining yarmi: 1 %, kichik biznes uchun bizning hisobimizcha 0,5 %.
• Birinchi qadam: ariza nusxasini avval qarzdorga topshirasiz va dalilini ilova qilasiz: rahbar yoki xodimning muhr yoki shtamp bilan tasdiqlangan imzosi, aks holda ariza qaytariladi (137–138-moddalar; Plenum 254, 9-band). Bizning talqinimizcha, nusxani olishga imzo qoʻymasa, yoʻl — daʼvo.
• Qachon: nusxa topshirilganidan 10 kun oʻtgach (143-modda).
• Eʼtiroz: 10 kun ichida, hujjatlari bilan: buyruq berilmaydi (142, 144-moddalar); boj daʼvo bojiga oʻtadi. Buyruqdan keyin ham uzrli sabab bilan 10 kun ichida bekor qilishni soʻrashi mumkin (147-modda).
• Keyin: berilganidan 10 kun oʻtgach kuchga kiradi. Kompaniya: avval qarzdorning banki, bank keyingi ish kunidan kechiktirmay ijro etadi, boʻlmasa MIB (258-II-son qonun, 8²-modda). Yakka tadbirkor: MIB.

Ikkala arizada: sud, tomonlar va manzillar, talab va asosi, summa hisob-kitobi, qarz davri, ilovalar roʻyxati, boj va pochta dalili. Elektron hujjat tarzida yuborish iqtisodiy sudda ham mumkin (IPK, 3-modda).

Daʼvo: imzo yoʻq, sud buyrugʻi bekor boʻlgan yoki berilmagan

Huquqingiz yoʻqolmaydi. 2026-yil maydan soddalashtirilgan tartib chegarasi ancha oshdi: daʼvo bahosi oddiy odamga nisbatan 50 BHM, yakka tadbirkorga 100 BHM, yuridik shaxsga 150 BHM gacha boʻlsa (FPK, 279²; IPK, 203²; bizning talqinimizcha, gap javobgar haqida). Ish sud majlisisiz, qogʻozlar boʻyicha, ish qoʻzgʻatilganidan 20 kundan oshmagan muddatda koʻriladi; guvoh yoki ekspertiza kerak boʻlsa yoki qarshi daʼvo boʻlsa, umumiy tartibga oʻtadi. Qaror 10 kundan keyin kuchga kiradi.

Daʼvoni odamga qarshi — yashash joyida, tashkilotga qarshi — roʻyxatdan oʻtgan joyida, iqtisodiy sudda yakka tadbirkorga qarshi — tadbirkor sifatida roʻyxatdan oʻtgan joyida berasiz (FPK, 33-modda; IPK, 33-modda). Shartnomada ijro joyi koʻrsatilgan boʻlsa, daʼvoni oʻsha yerdagi sudga ham berish mumkin (FPK, 34-modda; IPK, 34-modda). Kompaniya yoki tadbirkor bilan shartnomada sudlovni oʻzgartirishni ham kelishish mumkin (IPK, 38-modda). Eksterritorial sudlov kelishilgan boʻlsa, ariza baribir 33–34-moddalardagi sudga beriladi, ishni koʻradigan sudni tizim aniqlaydi.

G namuna: daʼvo arizasi

[Sud nomi: yuqoridagi qoida boʻyicha]
Daʼvogar: [nomi, STIR, manzil, bank rekvizitlari, telefon]
Javobgar: [nomi va STIR yoki FISh va JShShIR, manzil]
Daʼvo bahosi: [summa]

[Sana]dagi № [raqam] shartnoma boʻyicha [sana]da [tovar yetkazildi yoki xizmat koʻrsatildi: yuk xati, dalolatnoma, hisobvaraq-faktura №]. Toʻlanishi kerak edi [summa], toʻlandi [summa], qarz [summa], davr: [davr]. Yozma talab № [raqam] [sana]da buyurtma xat bilan yuborilgan; javob yoʻq (yoki: rad etilgan).

Soʻrayman: [qonun moddasi] asosida [summa] qarz, [summa] penya (qonun yoki shartnomada boʻlsa; hisob-kitob ilovada), davlat boji va pochta xarajatlarini undirishni.

Ilovalar: shartnoma, yuk xati va dalolatnomalar, hisob-kitob, talab va pochta cheki, boj va pochta toʻlovi cheklari; iqtisodiy sudda ariza nusxasi javobgarga yuborilgani dalili va daʼvogarning davlat roʻyxatidan oʻtganligi hujjati (IPK, 150–151-moddalar), fuqarolik sudida javobgarlar soniga nusxalar (FPK, 190-modda); vakil imzolasa, ishonchnoma. [Sana, imzo]

Yutsangiz, sud bojni va boshqa xarajatlarni yutqazgan tomondan undiradi; qarzdor siz sudga borganingizdan keyin toʻlab qoʻysa ham, xarajatlar unda qoladi (FPK, 138-modda; IPK, 118-modda). Vakil xarajati fuqarolik sudida oqilona miqdorda (FPK, 136-modda); iqtisodiy sudda bizning talqinimizcha shu «boshqa xarajatlar» ichida (IPK, 116-modda).

Penya va foiz

• Kompaniya yoki tadbirkor: shartnoma boshqacha demasa, kechikkan toʻlov uchun kechikkan summaning kuniga 0,4 %, koʻpi bilan shu summaning 50 % (670-I-son qonun, 24 va 32-moddalar). Sud buyrugʻiga penya faqat qarzdor uni tan olgan boʻlsa kiradi (IPK, 145-modda); aks holda — daʼvo.
• Oddiy odam: penya faqat yozma shartnomada boʻlsa (Fuqarolik kodeksi, 262-modda). Oferta namunamizda bunday band yoʻq; quyidagi bandni oʻqing.
• Foiz: yozilmagan boʻlsa ham, boshqa birovning pulidan foydalanganlik uchun bank hisob stavkasi boʻyicha (327-modda).
• Ikkalasi birga emas. Iqtisodiy sudlar uchun Plenum tushuntirishicha, bir kechikish uchun kreditor penya yoki foizdan birini talab qiladi; bizning talqinimizcha, oddiy odamdan ham shunday talab qiling. Sud nomutanosib penyani kamaytirishi mumkin (326-modda). Asosiy qarz muddati oʻtsa, penya muddati ham oʻtadi (Fuqarolik kodeksi, 162-modda).
• Boshqa kelishuv boʻlmasa, qisman toʻlov avval undirish xarajatlarini, keyin foizni, keyin asosiy qarzni yopadi (248-modda).

MIB: buyruq yoki qarordan keyin nima boʻladi

Sud pul yigʻmaydi. Sud buyrugʻi yoki ijro varaqasi ijro hujjatidir; uni Majburiy ijro byurosi ijro etadi. Sud buyrugʻini sud oʻzi yuborishini soʻrashingiz mumkin (FPK, 177-modda).

• Muddat. Ijroga topshirish uchun uch yil (sud buyrugʻi uchun ham, bizning talqinimizcha); sud buyrugʻida berilganidan 10 kun oʻtgach hisoblanadi (258-II-son qonun, 27-modda). Oʻtkazib yuborilsa, faqat sud tiklaydi (29-modda).
• Boshlanishi. MIB bir ish kuni ichida ijro ishini qoʻzgʻatadi va qarzdorga koʻpi bilan 15 kun ixtiyoriy muddat beradi (23-modda). 5 BHM gacha qarz oddiy odamdan — soddalashtirilgan tartibda: xabarnomani olganidan 5 kun, keyin faqat hisobvaraq va daromad, chiqishni cheklashsiz; natija boʻlmasa, umumiy tartibga oʻtadi (43¹, 43²-moddalar).
• Yigʻim. Ixtiyoriy muddatdan keyin qarzdordan 5 % ijro yigʻimi (1 000 BHM dan katta summada 2 %) undiriladi (PF-6118). Uni siz toʻlamaysiz.
• Nimadan olinadi. Hisobvaraqlar, mol-mulk, ish haqi. Ish haqining koʻpi bilan 50 % (66-modda). Oila doimiy yashaydigan yagona uydan, garovda boʻlmasa, undirib boʻlmaydi; sud boʻlinadigan qismiga ruxsat berishi mumkin (52-modda). Chet elga chiqishni vaqtincha cheklashni soʻrashingiz mumkin (42¹-modda).
• Qidiruv. Oddiy qarzda qarzdorni faqat xarajatni oldindan toʻlashga rozi boʻlsangiz qidiradi (42-modda).
• Hech narsa topilmasa. Ish tamomlanadi, hujjat maʼlumotlari Majburiyatlar reyestriga kiritiladi va oʻn yilgacha saqlanadi. Qarzdorning mol-mulki yoki puli topilsa, ish qayta tiklanadi; huquqingiz tugamaydi (40, 41¹, 43³, 43⁴-moddalar).

MIB qarzdorlikni mib.uz da tekshirib koʻrish mumkin.

Notarius: kimga ochiq

2026-yil 1-martdan notarius 1 000 BHM gacha nizosiz talablar boʻyicha ijro xati (sudsiz undirish hujjati) yozadi, ammo roʻyxat tor: notarial bitim, shunday bitim boʻyicha garov, ijara, uy-joy badallari, kommunal va aloqa xizmatlari (PQ-280). Bizning talqinimizcha, oddiy oʻqish, davolanish yoki tovar shartnomasi roʻyxatda yoʻq. Bizning maslahatimiz: katta summali yangi shartnomani notarial tasdiqlang: sud buyrugʻi yoʻli, 1 000 BHM gacha esa notarius yoʻli ham ochiladi. Bu yerda ham qarzdor 10 kun ichida eʼtiroz bildirsa, xat bekor boʻladi.

Yangi qonun. Senat 2026-yil 10-sentabrda sud buyrugʻi berilishini qisqartiradigan va notariuslar vakolatini kengaytiradigan qonunni maʼqullagan (Adliya vazirligi xabari). 6-noyabr holatiga imzolangan matnni lex.uz da topmadik: FPK 171 va IPK 135 oʻzgarmagan. Sud buyrugʻiga ariza berishdan oldin shu ikki moddani qayta oʻqing. Bizning talqinimizcha, roʻyxat oʻzgarsa ham, imzolangan tan olish daʼvoda dalil boʻlib qoladi, muddat ichida imzolangan boʻlsa, muddatni ham qaytadan boshlaydi (Fuqarolik kodeksi, 157-modda).

Sudga berish arziydimi: hisob misollari

Qarz = 100 shartli birlik.

Ota-ona yoki bemor, jadvalni imzolagan, qarz 25 BHM dan katta. Boj 4. MIBning ixtiyoriy muddatida toʻlamasa, qarzdor 100 + 4 + MIB yigʻimi 5,2 (104 ning 5 %i) = 109,2 toʻlaydi. Bizning talqinimizcha, boj ham sizga qaytadi: sizga 104 keladi, 4 ni oldin toʻlagansiz: qoʻlingizda 100, pochtadan tashqari. Eʼtiroz bildirsa, 4 sudda qoladi, lekin daʼvo bojiga oʻtadi; shu summaga daʼvo qoʻshimcha boj talab qilmaydi.

Ota-ona yoki bemor, jadval yoʻq. Sud buyrugʻi yoʻq: yozma talab, keyin daʼvo, boj 4; hujjat bilan isbotlanadi.

Kichik qarz (oylik toʻlovda koʻpincha shu). Daʼvo boji kamida 1 BHM: fuqarolik sudida 25 BHM gacha, iqtisodiy sudda 50 BHM gacha har qanday qarzga shu 1 BHM toʻlanadi (iqtisodiy sudda sud buyrugʻi yoki kichik biznes uchun bizning hisobimizcha yarmi). Demak 5 BHM qarzga boj qarzning beshdan biri, 2 BHM qarzga yarmi. Yutsangiz qaytadi, lekin avval oʻzingiz toʻlaysiz: 40 ta ota-onaga alohida ariza — 40 BHM. Bizning maslahatimiz: sudga hammani emas, eng kattalarini.

Kompaniya, 30 kun kechikdi. Penya 12 (0,4 × 30); 125-kunda 50 ga yetadi va toʻxtaydi. Sud buyrugʻi (ikkala taraf yuridik shaxs boʻlsa): boj 1 (kichik biznes bizning hisobimizcha 0,5), penya faqat tan olingan boʻlsa. Daʼvo: 112 ga 2 % — 2,24 (kichik biznes 1,12).

Uzoq tumanlarda 100 ta kichik qarz. Bizning maslahatimiz: eng arzon yoʻl — safar emas, toʻplam.

1. Bitta jadval: qarzdor, kompaniya, tadbirkor yoki odam, summa, toʻlov sanasi, qaysi imzoli hujjat bor.
2. Uch guruh. Sud buyrugʻi: qarzdor kompaniya, siz ham yuridik shaxssiz va tan olish asl nusxasi bor; yoki qarzdor oddiy odam, yozma bitim va uning tan olishi bor. Daʼvo: qolganlar, yetkazib berish hujjatlari bor boʻlsa (tan olish boʻlsa ham, qarzdor yakka tadbirkor boʻlsa). Hujjat yoʻq yoki qarz boj va pochtadan kichik: toʻxtash, qarori yozib qoʻyiladi.
3. Birinchi ikki guruhga bir kunda bir xil talab, buyurtma xat bilan. Oʻsha tumanga baribir boradigan savdo vakili imzo bilan topshirib, imzolangan solishtirish dalolatnomasini olib kelishi mumkin.
4. Daʼvolarni kattasidan kichigiga bering, elektron hujjat tarzida ham mumkin. Chegaragacha (50, 100, 150 BHM) majlis yoʻq, har tumanga borish shart emas, agar sud ishni umumiy tartibga oʻtkazmasa (guvoh, ekspertiza, qarshi daʼvo).
5. Yangi yetkazib berish shartnomalariga ijro joyi sifatida oʻz manzilingizni yozish mumkin: daʼvoni oʻsha yerga berasiz (FPK va IPK, 34-modda). Bizning talqinimizcha; yurist bilan moslang: bu shart yetkazib berish va tovar xavfiga ham taʼsir qiladi. Kompaniya yoki tadbirkor bilan shartnomada sudlovni oʻzgartirishni ham kelishish mumkin (IPK, 38-modda). Jadvaldagi qarzdorlarga faqat oldindan toʻlov bilan yuklang.

Sudga borishdan oldin bitta savol: yutsam, undira olamanmi? Qarzdorning ishi, hisobi yoki mol-mulki yoʻq boʻlsa, qaror qogʻozda qoladi. Bizning maslahatimiz: kichik qarzda summaning bir qismiga kelishish yoki toʻxtash — yomon natija emas. Qarorni yozib qoʻying; bir xil holatlarni bir xil hal qiling.

Bu maqolada yoʻq: qarzni hisobdan chiqarish va soliq, kompaniyaning tugatilishi yoki bankrotligi, taʼsischining javobgarligi, sud orqali hisobvaraqni xatlash. Bular uchun soliq maslahatchisi yoki yurist kerak.

Qilmaslik kerak boʻlgan ishlar

• Roʻyxat guruh chatida, devorda, kanalda. Roziliksiz shaxsiy maʼlumot uchinchi shaxslarga oshkor etilmaydi (Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonun, 28-modda; Maʼmuriy javobgarlik kodeksi, 46²-modda). Bizning talqinimizcha, guruh chati, devor va kanal ham, ishxonasi, qoʻshnisi yoki qarindoshiga aytish ham shunga kiradi.
• Qoʻrqitish va sharmanda qilish. Sirni oshkor qilish yoki uydirma tarqatish bilan qoʻrqitib mulk talab qilish — tovlamachilik (Jinoyat kodeksi, 165-modda). Bizning talqinimizcha, haqiqiy qarz bu xavfni olib tashlamaydi. Haqorat ham alohida javobgarlik (MJtK, 41-modda).
• Oʻz qoʻli bilan olish. Bizning talqinimizcha, qarz evaziga telefon, tovar yoki mashinani olib qoʻyish — oʻzboshimchalik (MJtK, 200-modda; koʻp miqdorda zarar yoki jiddiy ziyon boʻlsa — JK, 229-modda).
• Pasport yoki ID-karta garovga. Jarima (MJtK, 223³-modda).
• Bola orqali gaplashish, darsdan chiqarish bilan qoʻrqitish. Bolaga qarz haqida hech kim gapirmaydi.

Bola darsga kelaversinmi

Bizning talqinimizcha, toʻlangan davr uchun bolani darsdan chiqarib boʻlmaydi. Toʻlanmagan keyingi davr uchun xizmatni toʻxtatish bizning talqinimizcha Fuqarolik kodeksining 256-moddasiga tayanadi (toʻlov xizmatdan oldin kelishilgan boʻlsa); ofertada oldindan yozilgan boʻlsa va yozma ogohlantirishdan keyin qoʻllansa, ishonchliroq. Bu qoʻrqitish emas: shartnomadagi qoida, ota-onaga yoziladi, bolaga emas.

Ofertangizda bu band hali yoʻq boʻlsa (bizning maslahatimiz): bugungi qarzdorlarga xizmatni birdan toʻxtatmang. Rahbar yangi oy boshlanishidan oldin ota-ona bilan gaplashadi: reja yoki yangi shartlar. Nodavlat bogʻchada bolani qabul qilish va chiqarish ustavga muvofiq boʻladi (OʻRQ-595-son Qonun, 33-modda), oilaviy bogʻchada — uning buyrugʻi bilan (Vazirlar Mahkamasining 426-son qarori bilan tasdiqlangan Nizom, 33-band). Toʻlov qilmaganlik uchun chiqarish haqida bu ikki hujjatda alohida qoida topmadik: ustav va shartnomangizda shu band borligini tekshiring.

Ofertaga uch qator

Bizning maslahatimiz: qarz kelib chiqmasdan oldin yozing; yurist bilan moslang:

Toʻlov har oyning [__]-sanasigacha. Kechiksa, kechikkan har bir kun uchun toʻlanmagan summaning [__] % miqdorida, koʻpi bilan [__] % penya.

[__] kun kechikkan va yozma ogohlantirish [__] kun ichida javobsiz qolgan boʻlsa, Ijrochi keyingi toʻlanmagan davr xizmatini toʻxtatib turishi mumkin. Toʻlangan davr xizmati toʻxtatilmaydi. Toʻxtatilgan davr uchun haq olinmaydi.

Xabarlar shu shartnomadagi manzil va telefonga yuboriladi. Shartnomaning ijro joyi: [manzil].

Shartnomaga qarzdorning JShShIRini ham yozing. Penyani oʻlchov bilan qoʻying: sud kamaytirishi mumkin, qonunga zid band esa isteʼmolchiga nisbatan haqiqiy emas (Isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish qonuni, 21-modda).

Klinikaga. Oylik qator toʻgʻri kelmaydi. Ketishidan oldin bemor imzolaydi: davolanish summasi, toʻlandi, qoldi, qoldiq toʻlanadigan sana (B namuna). Muolajalar nomisiz.

Shu hafta nima qilish kerak

1. Qarzdorlar roʻyxatini bugungi kunga solishtiring: kim, qancha, necha kun, qaysi qogʻoz bor.
2. Uch yilga yaqinlashganlar bormi, tekshiring. Yozma talab muddatni toʻxtatmaydi, eʼtiroz sababli berilmagan buyruq uni uzmaydi (Plenum, iqtisodiy sudlar uchun): bunday qarzga hozir imzoli tan olish yoki darhol daʼvo. Shartnoma talabnomani talab qilsa, uni bugun yuboring va muddatini hisoblang.
3. 30 kundan oshganlarga avval qoʻngʻiroq qiling va reja taklif qiling. Javob bermagan yoki rad etganlarga A namunani yuboring.
4. Eng katta bitta qarz uchun hisoblang: boj, yutsam undira olamanmi.
5. Ofertaga uch qatorni qoʻshing, yangi mijozlar uchun.
6. Doʻkon: daftardagi eng katta uchta qarz egasi bilan yolgʻiz gaplashing; bugundan har nasiyaga imzo.

Maqola umumiy maʼlumot, yuridik maslahat emas. Oʻz holatingizni yurist bilan koʻrib chiqing.