Oʻquvchilarni baholash mezonlari: xususiy maktab va oʻquv markazi uchun bitta tizim (2026)

Avada · Tekshirilgan sana: 2026-yil 17-noyabr · Manbalar — maqola oxirida

Ochiq aytamiz: Avada maktab yoki oʻquv markazi yuritmaydi, oʻquvchilarni baholamaydi, imtihon oʻtkazmaydi va sertifikat bermaydi; yuridik yoki pedagogik xizmat ham koʻrsatmaydi. Biz biznes uchun CRM, sayt va Telegram-botlar yaratamiz va yuritamiz. Bu yerda hech qanday summa yozmaymiz. Maqola xususiy maktab va oʻquv markazining egasi, direktori yoki oʻquv ishlari boʻyicha rahbari uchun — baholash tizimini tanlaydigan va yozadigan odam uchun. Davlat maktabi oʻqituvchisi uchun yozilmagan.

Qisqasi

  • Xususiy maktab — odatda davlat tartibida. Namunaviy ustavga koʻra baholash davlat maktablari tartibi va muddatlariga mos boʻladi (13-band). Baholash Nizomi (2117-son) davlat maktablari uchun yozilgan, lekin reyting tizimini davlat taʼlim standartining «tarkibiy qismi» deydi (muqaddima, 1-band) — xususiy maktab ham shu standart boʻyicha ishlaydi. Pedagogik kengash qarori bilan nazorat shakllari, muddatlari va baholash tizimi oʻzgartirilishi mumkin (19-band) — lekin jurnal va tabel uchun besh ballik baho qoladi (bizning talqinimizcha).
  • Besh ballik shkala bekor qilinmagan. Baholash Nizomida (2117-son) besh ballik usul turibdi (8-band). 100 ballik chorak (formativ 10, bob boʻyicha summativ 50, chorak boʻyicha summativ 40) — faqat vazirlik roʻyxatidagi maktablarda (6¹, 18⁶-bandlar).
  • Oʻquv markazi uchun shkalani hech bir hujjat belgilamaydi — bizning talqinimizcha. Lekin markaz guvohnoma berishi shart (Vazirlar Mahkamasining 88-son qarori, 6-ilova, 9-band «l»). Bizning talqinimizcha, bu davlat namunasidagi hujjat emas: davlat namunasidagi hujjatni akkreditatsiya qilingan tashkilot beradi (Taʼlim toʻgʻrisidagi qonun, 40-modda, 1-qism).
  • Tizim toʻrt narsadan iborat: yozma mezonlar, 4 mezon va 4 darajali rubrika, test rejasi (kirish → oylik → mock → chiqish) va ota-onaga oylik kartochka.
  • Bolaning bahosi — faqat oʻz ota-onasiga. Ota-ona oʻz bolasining natijalari bilan tanishadi (Taʼlim toʻgʻrisidagi qonun, 51-modda). Ismli reytingni guruh chatiga qoʻyish — bizning talqinimizcha, ota-onalarning yozma roziligisiz mumkin emas (Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonun, 21, 28-moddalar).

IT-boʻlim haqida

Mundarija

Qisqa javob: maktab va markaz bitta jadvalda

Savol Xususiy maktab Oʻquv markazi
Qanday ishlaydi Litsenziya va davlat taʼlim standarti (Taʼlim toʻgʻrisidagi qonun, 9-modda) Xabarnoma, litsenziyasiz (31, 57¹-moddalar)
Baholash tartibini kim belgilaydi Davlat tartibi: 2117-son Nizom (1, 2-bandlar), ustav (13-band); kengash qarori bilan oʻzgartirish mumkin (19-band) Hech bir hujjat belgilamaydi — bizning talqinimizcha; oʻzingiz yozasiz
Shkala Besh ballik (Nizom 2117, 8-band); roʻyxatdagi maktablarda 100 ballik chorak Oʻzingiz tanlaysiz: daraja, foiz yoki ball
Oxirida qanday hujjat Davlat namunasidagi shahodatnoma — akkreditatsiyadan keyin (ustav, 18-band; 91-son qaror, 6-band) Markaz guvohnomasi (88-son qaror, 6-ilova, 9-band «l»); davlat namunasida emas — bizning talqinimizcha
Ota-ona nimani koʻradi Oʻz bolasining natijalarini (qonun, 51-modda) Xuddi shu
Ismli reyting Faqat yozma rozilik bilan yoki ismsiz — bizning talqinimizcha Xuddi shu

Qonun maktabga ramka beradi, markazga deyarli bermaydi. Ikkalasida ham mezonlar, rubrika, test rejasi va ota-onaga kartochkani siz yozasiz — bular pastda, nusxa olish uchun tayyor.

Xususiy maktab: davlat tartibi va kengash qarori

Xususiy (nodavlat) umumtaʼlim maktabi litsenziya asosida va standart boʻyicha ishlaydi: «Nodavlat umumiy oʻrta taʼlim tashkilotlari oʻz faoliyatini litsenziya asosida, davlat taʼlim standartiga muvofiq tashkil etadi» (Taʼlim toʻgʻrisidagi qonun, 9-modda, 11-qism). Standartni bajarish hamma uchun majburiy (34-modda, 4-qism). Istisno (34-modda, 5-qism) oʻrta maxsus, professional, oliy taʼlim beradigan va xabarnoma bilan ishlaydigan tashkilotlarga tegishli. Bizning talqinimizcha, umumiy oʻrta taʼlim bu roʻyxatda yoʻq — maktab standartni oʻz dasturi bilan almashtira olmaydi (oʻz dasturi boʻyicha oʻqiganlarga davlat namunasidagi hujjat berilmaydi — pastda).

  • Nazorat turlari hamma maktab uchun. Umumiy oʻrta taʼlim toʻgʻrisidagi nizom (Vazirlar Mahkamasining 140-son qarori) «barcha umumtaʼlim muassasalariga» tatbiq etiladi (1-band, 2-qism). U toʻrt nazoratni sanaydi: joriy (soʻrov, nazorat ishi, test), oraliq (chorak yakunida), bosqichli (oʻquv yili oxirida; shu asosda yakuniy baho qoʻyiladi va keyingi sinfga oʻtkazish hal qilinadi) va yakuniy (davlat attestatsiyasi); reyting tizimi toʻgʻrisidagi nizom alohida belgilanadi (33-band). Mezonlarga asoslangan (formativ va summativ) baholash «bosqichma-bosqich» joriy etiladi, tartibini vazirlik belgilaydi (33¹-band).
  • Odatda — davlat maktablari tartibi. Namunaviy ustav (Vazirlar Mahkamasining 1028-son qarori, 1-ilova): «…taʼlim oluvchilar bilimini nazorat qilish shakllari hamda taʼlim oluvchilarning bilimini baholash davlat umumtaʼlim muassasalari uchun belgilangan tartib va muddatlarga mos holda amalga oshiriladi» (13-band).
  • Kengash oʻzgartira oladi. «Nodavlat umumtaʼlim tashkiloti pedagogik kengashining qarori asosida … nazorat shakllari va ularning oʻtkazilish muddatlari hamda baholash tizimi oʻzgartirilishi mumkin» (19-band). Qoʻshimcha oʻquv reja va dasturlar ham — oʻquvchilar va ota-onalar istagini hisobga olib, kengash qarori bilan (12-band, 2-qism).
  • Chegaralar qoladi. Litsenziya sharti — taʼlim jarayonini davlat taʼlim standartlari, oʻquv reja va dasturlarga, shuningdek litsenziya olishda taqdim etilgan oʻz oʻquv dasturlariga muvofiq tashkil etish, umumtaʼlim maktabida esa oʻzbek tili soatlarini davlat maktablarining tayanch oʻquv rejasi boʻyicha belgilash; bu qoʻpol buzish hisoblanadigan shart (Vazirlar Mahkamasining 80-son qarori, 2-ilova, 9-band, I, «b»). Bitiruvchiga davlat namunasidagi hujjat (shahodatnoma yoki attestat) beriladi (ustav, 18-band), lekin bu huquq akkreditatsiyadan keyin, ariza boʻyicha keladi (Vazirlar Mahkamasining 91-son qarori bilan tasdiqlangan Nizom, 6-band). Standartdan tashqari dastur boʻyicha oʻqiganlarga davlat namunasidagi hujjat berilmaydi (7-band). Boshqa maktabga oʻtgan oʻquvchiga baholar tabeli beriladi (ustav, 37-band).

Bizning talqinimizcha, 13-band — odatiy tartib, 19-band — undan chiqish yoʻli. Maktab yil ichida oʻz shkalasini (masalan, daraja yoki foiz) ishlatishi mumkin, agar kengash shunday qaror qilgan va maktabning oʻz ustavi bunga yoʻl qoʻysa (har maktab ustavi namunaviy ustav asosida tuziladi — 5-band). Ammo tabel, boshqa maktabga oʻtkazish, akkreditatsiya va shahodatnoma uchun natijani davlat shaklida berish imkoni qolishi kerak. Sababi: Nizom 2117 davlat maktablari uchun yozilgan boʻlsa-da, reyting tizimini davlat taʼlim standartining «tarkibiy qismi» deydi (1-band), standart boʻyicha oʻqitish esa litsenziya sharti (80-son qaror, 2-ilova, 9-band, I, «b»).

Bizning maslahatimiz: kengash qaroriga uch narsani yozing: qaysi shkala, u besh ballikka qanday oʻtkaziladi (jadval bilan) va kim imzolaydi. Akkreditatsiyada nima tekshiriladi — akkreditatsiya va attestat; standart va oʻquv reja — oʻqituvchilar va oʻquv reja.

Besh ballik va 100 ballik: qaysi biri kimga

Baholash hujjati — «5 — 11-sinf oʻquvchilarining bilimlari sifatini nazorat qilishning reyting tizimi toʻgʻrisida Nizom» (Adliya vazirligida 2010-yil 25-iyunda 2117-son bilan roʻyxatga olingan; bundan keyin — Nizom 2117). 2025-yil 4-fevraldagi 1-mh-son buyruq uni 5–11-sinflarga kengaytirdi va formativ-summativ boʻlimni qoʻshdi; eski nusxalarda hali «5 — 9-sinf» yozilgan. U kimga tegishli — matnning oʻzi uch narsa aytadi:

  • muqaddima: Nizom «davlat umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida (bundan buyon matnda umumiy oʻrta taʼlim muassasalari deb yuritiladi) 5 — 11-sinf oʻquvchilarining bilimlarini baholash» tartibini belgilaydi — matndagi «umumiy oʻrta taʼlim muassasalari» davlat maktablarini bildiradi;
  • 1-band: shu muassasalarda (muqaddima taʼrifiga koʻra — davlat maktablarida) reyting tizimi umumiy oʻrta taʼlim davlat taʼlim standartining «tarkibiy qismi hisoblanadi»; 6¹-band va IV¹-bob ham shu atamani ishlatadi;
  • 2-band: «Reyting tizimi barcha umumiy oʻrta taʼlim maktablarida joriy etiladi va mazkur Nizom asosida amalga oshiriladi» — bu yerda soʻz boshqa: muqaddimadagi «muassasalari» emas, «barcha … maktablarida».

Hamma maktabga tatbiq etiladigan 140-son qaror Nizomi ham reyting tizimi toʻgʻrisidagi nizomga havola qiladi (33-band; bizning talqinimizcha, bu — Nizom 2117). Xususiy maktab standart boʻyicha ishlaydi (Taʼlim toʻgʻrisidagi qonun, 9-modda, 11-qism; 34-modda, 4-qism) va ustavga koʻra baholashni davlat maktablari tartibida olib boradi (13-band). Kengash esa «nazorat shakllari va ularning oʻtkazilish muddatlari hamda baholash tizimi»ni oʻzgartira oladi (ustav, 19-band).

Bizning talqinimizcha, xususiy maktab uchun Nizom 2117 tartibi odatiy holda amal qiladi — avvalo ustavning 13-bandi orqali, shuningdek 2-band («barcha … maktablarida») va Nizom reyting tizimini qismi deb ataydigan standart orqali (1-band). 19-band kengashga yil ichidagi nazorat shakllari, muddatlari va baholash tizimini oʻzgartirish imkonini beradi, lekin reyting tizimi standartning qismi boʻlib qoladi — shuning uchun besh ballik baho jurnal va tabel uchun yuritilishda davom etishi kerak.

Besh ballik — asosiy shkala. «Har bir nazorat turi qanday shaklda oʻtkazilishidan qatʼi nazar, besh (5) ballik (“5”, “4”, “3”, “2”, “1”) usulda butun sonlar yordamida baholanadi» (8-band). Baholash «quyidan yuqoriga qarab ijobiy baholash mezoni asosida» boʻladi (3-band). Chorak bahosi joriy va oraliq nazoratlardagi ballardan, yillik baho — choraklik baholar va bosqichli nazoratdan chiqariladi (9-band). Ballar va barcha baholar sinf jurnaliga (17-band), chorak va yillik baholar tabelga ham yoziladi (18-band). Ijobiy baho bilan keyingi sinfga oʻtkaziladi; kengash qarori bilan qoniqarsiz baholar bilan ham oʻtkazish mumkin (12-band). «Chet tili» fanidan esa oʻzlashtirish darajasi «xalqaro baholash tizimi asosida aniqlanishi mumkin» (140-son qaror Nizomi, 33-band) — chet tili chuqur oʻqitiladigan maktab xalqaro daraja shkalasidan foydalanishi mumkin, bunga matnning oʻzi yoʻl qoʻyadi.

100 ballik chorak — faqat roʻyxatdagi maktablarda. Yangiliklarda «yangi baholash tizimi» yoki «mezonli baholash» deyilgani — shu formativ va summativ baholash (Nizom 2117, 6¹-band va IV¹-bob; 140-son qaror Nizomida — «mezonlarga asoslangan baholash tizimi», 33¹-band). Rasmiy matnda ham shunday: «baholashning yangi tizimi (formativ va summativ baholash usuli)» (91-son qaror Nizomi, 18-band, 2-qism). «Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida oʻquvchilarning bilimi formativ va summativ usullarda ham baholanishi mumkin»; bunday maktablar roʻyxatini vazirlik tasdiqlaydi (6¹-band). Shu maktablarda:

  • formativ baholash mezonlarini oʻqituvchi oʻzi belgilaydi; formativ baho chorak davomida qoʻyilgan 1–10 ballarning oʻrta arifmetigi; har oʻquvchi chorakda kamida 4 marta baholanadi (18¹-band);
  • summativ uchun nazorat materiallari va baholash mezonlarini vazirlik beradi va elektron jurnalga joylashtiradi; oʻqituvchi «baholash mezonlaridan chiqmagan holda» yangi material tuzishi yoki berilganini oʻzgartirishi mumkin (18³-band);
  • bob boʻyicha summativ haftalik soatga qarab chorakda 1–3 marta (18⁴-band); chorak boʻyicha summativ bir marta, bir sinfda bir kunda 3 fandan koʻp emas (18⁵-band);
  • chorak bahosi 100 ball: 10 + 50 + 40 (18⁶-band); 18⁷-band «oʻquv yili davomida toʻplagan ballar»ni besh ballikka oʻtkazadi — bizning talqinimizcha, chorak bahosi ham shu jadval bilan.
CHORAK: 100 ball (18⁶-band)
Formativ: 10
  (1–10 ballar oʻrtachasi,
  chorakda kamida 4 marta)
Bob boʻyicha summativ: 50
Chorak boʻyicha summativ: 40

Bahoga (18⁷-band):
86–100 → 5 (aʼlo)
66–85  → 4 (yaxshi)
30–65  → 3 (qoniqarli)
0–29   → 2 (qoniqarsiz)
Faqat roʻyxatdagi maktablarda

Ikki xato tez-tez uchraydi: «besh ballik bekor qilindi» (yoʻq, 8-band turibdi) va «hamma maktab 10/50/40 ga oʻtdi» (yoʻq, faqat roʻyxatdagilar). Uchinchisi: Nizomdagi yillik reyting koʻrsatkichi ham 100 gacha boradi («5» uchun 86, 90, 95 yoki 100; eng kami 55 — 15-band), lekin bu chorak bahosi emas, boshqa hisob.

Bizning talqinimizcha, roʻyxatda boʻlmagan xususiy maktab 10/50/40 ni xohlasa — bu kengash qarori (ustav, 19-band). Bizning maslahatimiz: maktabingiz roʻyxatda boʻlmasa ham ota-onalar 10/50/40 haqida soʻraydi. Bir sahifada yozing: sizda qaysi shkala, nega shunday va tabelga qanday oʻtadi.

Oʻquv markazi: shkalani oʻzingiz belgilaysiz

Til, matematika, IT yoki imtihonga tayyorlov markazi — qoʻshimcha taʼlim. U litsenziyasiz ishlaydi: nodavlat taʼlim tashkilotlari litsenziya asosida ishlaydi, «bundan qoʻshimcha taʼlimni, kadrlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirishni amalga oshiruvchi taʼlim tashkilotlari mustasno» (Taʼlim toʻgʻrisidagi qonun, 31-modda, 1-qism; 2025-yil 23-oktabrdagi OʻRQ-1091 tahriri). Bolalar uchun qoʻshimcha taʼlim — Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligini, kattalar uchun — Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligini xabardor qilish orqali (57¹-modda). Qoʻshimcha taʼlim berish tartibini vakolatli vazirliklar belgilaydi (14-modda, oxirgi qism). Internetda «til markaziga litsenziya kerak» degan sahifalar hali bor — ular eskirgan.

Xabarnoma shartlarida (Vazirlar Mahkamasining 88-son qarori, 6-ilova, 9-band; 2026-yil 1-iyuldan amaldagi tahrir) baholashga yaqin toʻrt band bor:

  • «a) oʻquv rejasi va dasturi qoʻshimcha taʼlimga qoʻyiladigan davlat talablariga muvofiq ishlab chiqilgan boʻlishi»;
  • «d) taʼlim oluvchilar bilan oʻzaro munosabatlar shartnoma asosida amalga oshirilishi»;
  • «g)» — vazirlik axborot tizimiga taʼlim tashkiloti, taʼlim oluvchilar, pedagoglar va «taʼlim jarayoni toʻgʻrisida» maʼlumot kiritish;
  • «l) qoʻshimcha taʼlim boʻyicha taʼlim olganlik toʻgʻrisidagi guvohnoma berilishi».

2027-yil 1-yanvardan 6-ilova Vazirlar Mahkamasining 2026-yil 31-oktabrdagi 604-son qarori tahririda boʻladi: «a» bandga «yakka tartibdagi tadbirkorlar bundan mustasno» qoʻshiladi; «d», «g», «l» oʻzgarmaydi.

Bizning talqinimizcha, qaror guvohnoma berishni talab qiladi, lekin baholash shkalasi, imtihon yoki guvohnoma shaklini belgilamaydi — qanday baholashni markaz oʻzi hal qiladi. Qonun «guvohnoma»ni ham davlat namunasidagi hujjatlar qatorida sanaydi, lekin ular akkreditatsiya qilingan, davlat taʼlim standartlari va talablari boʻyicha oʻqitgan tashkilot bitiruvchilariga beriladi (Taʼlim toʻgʻrisidagi qonun, 40-modda, 1-qism). Shu qonunning 31-moddasi 3-qismida esa akkreditatsiya tilga olinmaydi: «Davlat taʼlim standartlari va davlat taʼlim talablariga muvofiq taʼlim xizmatlarini koʻrsatuvchi nodavlat taʼlim tashkilotlari bitiruvchilarga davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi taʼlim toʻgʻrisidagi hujjatlarni beradi». Qoʻshimcha taʼlimga davlat talablarini esa biz topmadik (pastda, Ochiq savollar). Bizning talqinimizcha, akkreditatsiyadan oʻtmagan markazning guvohnomasi — markazning oʻz hujjati: uni shahodatnoma, attestat, davlat namunasidagi hujjat yoki milliy sertifikat deb koʻrsatmang. Guvohnomaga nima deb yozish — reklama va sertifikat.

Bizning maslahatimiz:

  • Daraja tilida baholang. Ota-ona «hozir qaysi darajada, keyingisi qachon?» deb soʻraydi. Har darajani «… qila oladi» jumlalari bilan yozing; kirish, oylik va chiqish testi shu jumlalarga bogʻlansin.
  • Guvohnoma qaysi natija bilan berilishini shartnomaga yozing (munosabat shartnoma asosida — «d» band): masalan, chiqish testi natijasi va davomat. Yetmasa nima boʻladi — takroriy daraja yoki qayta test — shu yerda yozilsin.
  • Mock — mashq, sertifikat emas. Markaz mockida ball va «taxminiy daraja» bering — ball va daraja: jadvalni toʻqimang.

Mezon yozish: toʻrt qadam

Mezon — «nimaga qarab baho qoʻyamiz» degan savolga yozma javob. «Yaxshi yozadi» mezon emas: ikki oʻqituvchi uni ikki xil tushunadi. Bizning maslahatimiz:

  1. Natijani «qila oladi» bilan yozing. «Oʻtgan zamonda 10 gapli matn yozadi», «kasrlarni qoʻshadi va javobini tekshiradi».
  2. 3–5 mezon, oʻntasi emas. Har biri koʻzga koʻrinadigan boʻlsin: bajarildimi, xato qancha, tushuntira oladimi, yordamsizmi.
  3. Har mezonga toʻrt daraja tavsifi. 0 — hali yoʻq, 1 — yordam bilan, 2 — kichik xato bilan, oʻzi tuzatadi, 3 — mustaqil va xatosiz. «Yaxshi», «oʻrtacha» soʻzlarisiz.
  4. Oʻquvchiga topshiriqdan oldin bering. Uchta namuna ish bilan: kuchli, oʻrta, zaif.

Davlat Nizomi ham nimaga qarashni sanaydi: oʻquvchining mavzu boʻyicha «tasavvurga ega boʻlishi, mavzuning mohiyatini tushunib yetishi va aytib bera olishi, olgan bilimlarini amalda qoʻllay olishi, mustaqil mushohada yurita olishi, ijodiy fikrlay olishi va xulosa qabul qila olishi, masalalar hamda mustaqil ishlarni bajarishi» (Nizom 2117, 8-band, 2-qism). Pastdagi rubrikaning toʻrt mezoni shu roʻyxatga tayanadi.

Yutuqni davomat, uy vazifasi va xulqdan alohida baholang: «4» ning ichida nima borligi koʻrinsin. Davomatni qanday yuritish — oʻquvchilar davomati. Roʻyxatdagi maktablarda formativ mezonlarni oʻqituvchi «mustaqil» belgilaydi (Nizom 2117, 18¹-band). Bizning maslahatimiz: rahbar ularni maktab boʻyicha bir xillashtirsin — kengash bitta namunani tavsiya qiladi, oʻqituvchi uni fanga moslaydi; mezonni baribir oʻqituvchi belgilaydi.

Rubrika: 4 mezon, 4 daraja

Bitta rubrika darsda ham, oylik testda ham, chiqish testida ham ishlaydi. Darajalar 0 dan 3 gacha — mock varaqlari bilan bir xil shkala.

RUBRIKA (ichki varaq)
Ish: ______   Sana: ______
Oʻquvchi kodi: ______

Mezon                    0 1 2 3
1. Topshiriq bajarildi   . . . .
2. Aniqlik (xatolar)     . . . .
3. Tushuntira oladi      . . . .
4. Mustaqillik           . . . .
Jami: ___ / 12

3 — mustaqil, xatosiz
2 — kichik xato, oʻzi tuzatadi
1 — yordam bilan bajaradi
0 — hali bajara olmaydi

Baholovchi: ______
  • Bu — ichki varaq, davlat yoki imtihon tashkilotining shkalasi emas; ota-onaga ham shunday ayting.
  • Foizga: ball ÷ 12 × 100 (bizning maslahatimiz). Roʻyxatdagi maktabda bitta ish uchun formativ ball 1 dan 10 gacha qoʻyiladi (18¹-band) — masalan, ball ÷ 12 × 10, yaxlitlab, kamida 1 (bizning maslahatimiz). 18⁷-band jadvali bitta ishni emas, «oʻquvchining oʻquv yili davomida toʻplagan ballari»ni bahoga oʻtkazadi; bizning talqinimizcha, 18⁶-banddagi 100 ballik chorak bahosi (10 + 50 + 40) ham shu jadval bilan oʻtadi — shkala bir xil, 100 ball. Boshqa maktabda oʻtkazish jadvalini kengash yozadi; markazda — siz, shartnomada (bizning maslahatimiz).
  • Til markazida mezonlarni koʻnikmaga moslang (Writing, Speaking). Tayyor ichki Writing va Speaking varaqlari — Writing va Speakingni baholash.

Test rejasi: kirish, oylik, mock, chiqish

Markaz. Bir daraja, masalan, 12 hafta boʻlsa (bizning maslahatimiz; qonunda muddat yoʻq):

DARAJA: 12 hafta
0-hafta: kirish testi
  (chegara yozma: ___ ball)
1–11-hafta: darsda kuzatish,
  haftasiga 1–2 belgi
4-hafta: 1-oylik test
8-hafta: 2-oylik test
10-hafta: mock (imtihon kursi)
12-hafta: chiqish testi
Chiqish = kirish formati
Hamma testda bitta rubrika
Natija: keyingi daraja
  yoki takror (shartnomada)
  • Kirish testi chegarasi yozma boʻlsin. Zaif oʻquvchi vaʼda bilan emas, mos guruhga tushsin. Sinov darsida darajani aniqlash — birinchi javob va sinov darsi.
  • Chiqish testi kirish testi formatida. Shunda oʻsish koʻrinadi: «kirishda 12/40, chiqishda 27/40».
  • Qayta test mumkin, oxirgi natija hisoblanadi — avvalgi muvaffaqiyatsizliklar oʻrtachasi emas (bizning maslahatimiz).
  • Mock — faqat imtihon kursida. IELTS mockini baholash — baholash va hisobot.

Maktab. Ritmni hujjatlar beradi: joriy va oraliq nazorat, yil oxirida bosqichli nazorat (140-son qaror bilan tasdiqlangan Nizom, 33-band); roʻyxatdagi maktablarda — chorakda kamida 4 formativ baho, 1–3 bob summativi va bitta chorak summativi (Nizom 2117, 18¹, 18⁴, 18⁵-bandlar). Qabul sinovi — kengash tasdiqlagan shaklda (test, ogʻzaki yoki yozma imtihon); «Qabul sinovlari bir marta topshiriladi, qayta topshirishga yoʻl qoʻyilmaydi» (ustav, 32-band). Bizning maslahatimiz: nazorat ishlari kunlarini chorak boshida jadvalga qoʻying va bir sinfga bir kunda uchtadan koʻp qoʻymang — roʻyxatdagilarda chorak summativi uchun bu qoida (18⁵-band), boshqa nazorat ishlari va boshqa maktablar uchun foydali odat.

Ota-onaga oylik kartochka

Ota-ona «oʻz bolalarining oʻquv fanlarini oʻzlashtirishi natijalari bilan tanishish» huquqiga ega (Taʼlim toʻgʻrisidagi qonun, 51-modda, 3-qism) va bolasining «oʻzlashtirishi ustidan nazoratni» amalga oshirishi shart (51-modda, 5-qism). Kartochka ikkalasiga bitta sahifa beradi. U oylik hisobotning besh qatori bilan bir xil tartibda, faqat har qatorda koʻproq maydon bor:

OYLIK KARTOCHKA
[oy] · [ism] · [guruh]
Oʻqituvchi: [ism]

1. Davomat: ___ / ___ dars
   Uy vazifasi: ___ / ___
2. Endi nimani qila oladi:
   [bitta aniq narsa]
   Oylik test: ___ %
   (oʻtgan oy: ___ %)
   Rubrika: ___ / 12
   Daraja: [hozirgi → keyingi]
3. Ustida ishlaymiz: [1 narsa]
   Uyda yordam: [1 maslahat]
4. Keyingi oy maqsadi: [1]
5. Toʻlov: [oy] — [holat]

Oʻqituvchidan: [1 jumla]
Faqat sizga, shaxsiy xabarda.
  • Raqam va jumla birga. «Oylik test 62 % (oʻtgan oy 48 %)» va «oʻtgan zamonda 10 gapli matn yozadi» — biri ikkinchisini tushuntiradi.
  • Faqat oʻsha ota-onaga, shaxsan; guruh chatiga hech qachon. Rozilikni qabulda oling — uchta rozilik namunasi. 18 yoshga toʻlgan oʻquvchining kartochkasi — oʻziga, ota-onaga faqat uning roziligi bilan (bizning talqinimizcha).
  • Maktabda — chorakda bir marta, yigʻilishda yoki undan oldin (xususiy maktab boʻlsa).

Bir xil baholash: kalibrovka va norozilik

Bir guruhda «4», boshqasida xuddi shu ishga «3» — ota-ona buni tez koʻradi. Bizning maslahatimiz:

  1. Har oylik testdan oldin hamma oʻqituvchi bir xil uchta ishni (kuchli, oʻrta, zaif) rubrika bilan alohida baholaydi.
  2. Ballarni mezon boʻyicha solishtiring. Bitta mezonda farq bir darajadan koʻp boʻlsa — gaplashing va kelishilgan tushuntirishni rubrikaga yozing.
  3. Bu uch ish — «namuna ishlar». Yangi oʻqituvchi guruhga chiqishdan oldin shularni baholasin.
  4. Har oy ishlarning bir qismini boshqa oʻqituvchi qayta baholasin. Writing uchun ikki baholovchi, Speaking uchun boshqa guruh oʻqituvchisi — qoidalar mock maqolasida (havola yuqorida, rubrika boʻlimida).

Norozilik — maktabda. Davlat tartibida oʻquvchi yoki ota-onasi yillik bahodan norozi boʻlsa, oʻquvchiga pedagogika kengashi tuzgan fan komissiyasiga imtihon topshirish imkoni beriladi; ota-ona xohlasa ishtirok etadi (Nizom 2117, 13-band). Oʻqituvchi va oʻquvchi oʻrtasidagi bahsni kengash aʼzolaridan iborat bahsli masalalar komissiyasi hal qiladi (14-band). Roʻyxatdagi maktablarda summativda qatnasha olmagan yoki 30 foizdan past natija olgan oʻquvchi qayta topshirishga qoʻyiladi. Uzrli sabab bilan (masalan, kasallik — tibbiy maʼlumotnoma bilan) qatnashmagan boʻlsa, qayta topshirishda olgan bali qoʻyiladi. Uzrsiz qatnashmagan, 18⁸-banddagi taqiqlarni buzgan (auditoriyadan chiqqan, gaplashgan, koʻchirgan, telefon yoki shpargalkadan foydalangan) yoki 30 foizdan past natija olgan boʻlsa, bali 65 foizdan oshmaydi (18⁹-band).

Norozilik — markazda. Bu haqda hujjat yoʻq. Bizning maslahatimiz: bitta yozma yoʻl: ota-ona bir hafta ichida soʻraydi, boshqa oʻqituvchi xuddi shu rubrika bilan qayta baholaydi, javob yozma beriladi. Shu yoʻlni shartnomaga yozing.

Uch xato: oshirib qoʻyilgan baho, vaʼda, ismli reyting

1. Oshirib qoʻyilgan baho. Pul toʻlagan ota-ona yuqori baho kutadi, oʻqituvchi esa uni bergisi keladi. Maktabda bu attestatsiyada chiqadi (91-son qaror Nizomining attestatsiya bobi): tashqi baholashda maktabning oʻzini oʻzi baholash natijalari (ichki baholash — 10-band), darslar va taʼlim faoliyati tahlil qilinadi, bitiruvchi sinflardan (4, 9 va 11-sinflar) nazorat ishlari olinadi (91-son qaror bilan tasdiqlangan Nizom, 18-band, 1-qism); formativ va summativ tizim joriy etilgan maktablarda 9 va 11-sinf oʻquvchilarining oʻzlashtirish natijalari ham hisobga olinadi (18-band, 2-qism). Bizning talqinimizcha, jurnaldagi baholar shu nazorat ishlaridan ancha baland boʻlsa, bu koʻrinadi; akkreditatsiya shartlari — akkreditatsiya va attestat. Markazda chiqish testi kirish formatida boʻlsa, haqiqiy oʻsish shunda koʻrinadi.

2. Natija vaʼdasi. «Hamma B2 oladi», «kafolat», «100 % natija» — markaz buni bajara olmaydi, reklamada esa bunday soʻzlar xavfli — reklamada nima deyish mumkin emas. Bizning maslahatimiz: natijani emas, jarayonni vaʼda qiling: nechta test, qanday kartochka, qaysi kuni.

3. Ismli reyting. Guruh chatida yoki devorda «1-oʻrin — …, oxirgi oʻrin — …» roʻyxati.

  • Shaxsga doir maʼlumot — «muayyan jismoniy shaxsga taalluqli boʻlgan yoki uni identifikatsiya qilish imkonini beradigan … axborot» (Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonun, 4-modda). Qonun baholarni alohida sanamaydi; bizning talqinimizcha, ism ostidagi baho — shu.
  • Maktab yoki markaz (maʼlumotlar mulkdori va operatori) uni subyektning roziligisiz «uchinchi shaxslarga oshkor etmasligi va tarqatmasligi shart» (28-modda, 2-qism); rozilik yoki «boshqa qonuniy asos» boʻlmasa, oshkor etish va tarqatishga yoʻl qoʻyilmaydi (28-modda, 1-qism). Ochiq guruhga yoki internetga qoʻyish — «tarqatish»; yigʻilgan maqsaddan tashqari tarqatish — faqat rozilik bilan (14-modda, 1–2-qismlar).
  • 18 yoshgacha boʻlgan bola uchun rozilikni ota-ona «yozma shaklda, shu jumladan elektron hujjat tarzida» beradi (21-modda, 4-qism).
  • Har bir bola «oʻz shaʼni va qadr-qimmatiga qilingan tajovuzlardan, shaxsiy hayotiga gʻayriqonuniy aralashuvlardan himoyalanish huquqiga ega» (Bola huquqlarining kafolatlari toʻgʻrisidagi qonun, 10-modda, 2-qism). Oʻquvchi shaxsi haqoratlanishidan himoyalanadi (Taʼlim toʻgʻrisidagi qonun, 47-modda, 1-qism); ota-ona farzandining shaxsiga hurmat bilan munosabatda boʻlishni talab qila oladi (ustav, 23-band).

Bizning talqinimizcha, boshqa oilalarga koʻrsatilgan ismli baho roʻyxati — uchinchi shaxslarga oshkor etish; chat yoki devor ochiq boʻlsa — tarqatish ham. Ikkala holda ham ota-onalarning yozma roziligi kerak yoki ism boʻlmasligi kerak: kod qoʻying yoki har oila faqat oʻz bolasini koʻrsin. Qonunda «reyting» uchun istisno yoʻq, ismli reytingni chatga qoʻyish uchun boshqa qonuniy asos ham koʻrinmaydi. Guruh natijasini ismsiz aytish qoidalari — yigʻilishda aytilmaydigan narsalar va qadalgan xabar qoidalari.

Baholar qayerda turadi

Maktab. Ballar va barcha baholar sinf jurnaliga, chorak va yillik baholar tabelga ham yoziladi (Nizom 2117, 17, 18-bandlar). Litsenziya sharti: maktab, oʻquvchilar va pedagoglar haqidagi «toʻgʻri, toʻliq va ishonchli maʼlumotlarni» vakolatli davlat organlarining axborot tizimlariga kiritish va muntazam yangilab borish; umumtaʼlim maktabi uchun qaror vazirlik tizimlarini, jumladan elektron jurnalni sanaydi, va bu qoʻpol buzish hisoblanadigan shart (80-son qaror, 2-ilova, 9-band, I, «g»). Boshqa maktabga oʻtganda baholar tabeli beriladi (ustav, 37-band). Kengash oʻz shkalasini tanlagan boʻlsa — bizning maslahatimiz: ichki baho va uning besh ballikdagi bahosi yonma-yon tursin.

Markaz. Xabarnoma sharti — vazirlik axborot tizimiga taʼlim oluvchilar va «taʼlim jarayoni toʻgʻrisida» maʼlumot kiritish (88-son qaror, 6-ilova, 9-band «g»). Bunga baholar kiradimi — qaror aytmaydi (pastda, Ochiq savollar). Oʻz hisobingiz uchun uch yoʻl:

Qogʻoz jurnal Jadval Tizim (CRM)
Boshlash Darhol Bir kunda Sozlash kerak
Mezon boʻyicha ball Qiyin Mumkin Mumkin
Oylik kartochka Qoʻlda yoziladi Jadvaldan koʻchiriladi Maydonlardan yigʻiladi
Kim nimani koʻradi Jurnal kimda boʻlsa Fayl kimga ochiq boʻlsa Rol boʻyicha
Xavf Yoʻqoladi, nusxasi yoʻq Nusxalar koʻpayadi Zaxira nusxa kerak

Bizning maslahatimiz: qaysi biri boʻlsa ham — bitta joy. Jamini emas, mezon boʻyicha ballni yozing. Oʻqituvchi faqat oʻz guruhini, ota-ona faqat oʻz bolasini koʻrsin. Test varaqlari va rubrikalarni daraja tugaguncha va norozilik muddati oʻtguncha saqlang.

Tekshiruv roʻyxati

BAHOLASH: tekshiruv
[ ] Maktab: kengash qarori —
    shkala va oʻtkazish jadvali
[ ] Maktab ustaviga mos
[ ] Roʻyxatdamisiz (6¹-band)?
[ ] Markaz: guvohnoma sharti
    shartnomada yozilgan
[ ] 3–5 mezon, «yaxshi»siz
[ ] Rubrika: 4 daraja (0–3),
    «ichki varaq» deb yozilgan
[ ] Kirish testi chegarasi
    yozma
[ ] Oylik test sanalari
    jadvalda
[ ] Chiqish = kirish formati
[ ] Kalibrovka: 3 namuna ish
[ ] Ikkinchi baholovchi
[ ] Oylik kartochka: 5 qator,
    shaxsan, rozilik bilan
[ ] Ismli reyting yoʻq
[ ] «Kafolat», «100 % natija»
    yoʻq
[ ] Norozilik yoʻli yozma
[ ] Baholar bitta joyda

Qonun nima deydi

  • Taʼlim toʻgʻrisidagi qonun (OʻRQ-637, 2020-yil 23-sentabr; 2026-yil 3-noyabr tahriri): 9-modda, 11-qism (xususiy maktab — litsenziya va davlat taʼlim standarti), 14-modda, oxirgi qism (qoʻshimcha taʼlim tartibini vazirliklar belgilaydi), 31-modda, 1 va 3-qismlar (qoʻshimcha taʼlim litsenziyasiz; OʻRQ-1091, 2025-yil 23-oktabr; standart va talablar boʻyicha oʻqitgan nodavlat tashkilot hujjati), 34-modda, 4–5-qismlar (standart majburiy; istisno), 40-modda, 1-qism (davlat namunasidagi hujjat, shu jumladan guvohnoma — akkreditatsiya qilingan tashkilotda), 47-modda, 1-qism (haqoratdan himoya), 51-modda, 3 va 5-qismlar (ota-ona natijalar bilan tanishadi va oʻzlashtirishni nazorat qiladi), 57¹-modda (xabarnoma: bolalar va kattalar uchun).
  • Umumiy oʻrta taʼlim toʻgʻrisidagi nizom (Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 15-martdagi 140-son qarori; 2026-yil 25-avgust tahriri): 1-band, 2-qism (hamma maktabga), 33-band (toʻrt nazorat; chet tili — xalqaro baholash tizimi asosida mumkin; reyting tizimi toʻgʻrisidagi nizomga havola), 33¹-band (mezonlarga asoslangan baholash bosqichma-bosqich).
  • Reyting tizimi toʻgʻrisidagi Nizom (Adliya vazirligida 2010-yil 25-iyunda 2117-son bilan roʻyxatga olingan; 2025-yil 4-fevraldagi 1-mh-son va 2026-yil 16-martdagi 31-mh-son buyruqlar bilan; 2026-yil 19-mart tahriri): muqaddima (davlat maktablari, 5–11-sinflar), 1, 2-bandlar (standartning tarkibiy qismi; barcha maktablarda joriy etiladi), 3, 8, 9-bandlar (besh ballik; 8-band, 2-qism — mezonlar), 12–14-bandlar (oʻtkazish, norozilik, bahs), 15-band (yillik reyting), 17, 18-bandlar (jurnal, tabel), 6¹, 18¹, 18³–18⁷, 18⁹-bandlar (formativ va summativ, faqat roʻyxatdagi maktablarda).
  • Nodavlat umumtaʼlim tashkilotining namunaviy ustavi (Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 24-dekabrdagi 1028-son qarori, 1-ilova; 2025-yil 16-dekabr tahriri): 5, 12, 13, 18, 19, 23, 32, 37-bandlar.
  • Nodavlat taʼlim litsenziyasi pasporti (Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 21-fevraldagi 80-son qarori, 2-ilova; 2026-yil 24-avgustdagi 456-son qaror tahriri): 9-band, I, «b», «g». Litsenziyalash haqidagi eski 241-son qaror (2018) 2025-yil 15-dekabrdagi 791-son qaror bilan kuchini yoʻqotgan.
  • Qoʻshimcha taʼlim faoliyatining pasporti (Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 25-fevraldagi 88-son qarori, 6-ilova; 2026-yil 16-apreldagi 176-son qaror tahriri, 2026-yil 1-iyuldan): 9-band «a», «d», «g», «l»; 2027-yil 1-yanvardan — 2026-yil 31-oktabrdagi 604-son qaror tahriri («a» band yakka tartibdagi tadbirkorlarga tatbiq etilmaydi).
  • Attestatsiya va davlat akkreditatsiyasi toʻgʻrisidagi nizom (Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 14-fevraldagi 91-son qarori, 1-ilova; 2025-yil 25-dekabr tahriri): 6, 7, 10 (ichki baholash — oʻzini oʻzi baholash), 18-bandlar.
  • Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonun (OʻRQ-547, 2019-yil 2-iyul; 2026-yil 12-sentabr tahriri): 4-modda, 14-modda, 1–2-qismlar, 21-modda, 4-qism, 28-modda, 1–2-qismlar.
  • Bola huquqlarining kafolatlari toʻgʻrisidagi qonun (OʻRQ-139, 2008-yil 7-yanvar; 2026-yil 12-sentabr tahriri): 10-modda, 2-qism.

Ochiq savollar

  • 1–4-sinflar. Boshlangʻich sinflarni baholash boʻyicha hujjatni lex.uz da topmadik; Nizom 2117 faqat 5–11-sinflar uchun.
  • Formativ va summativ maktablar roʻyxati. Vazirlik tasdiqlaydigan roʻyxatni (6¹-band) lex.uz da topmadik. Bizning maslahatimiz: maktabingiz unda bormi — vazirlikdan yozma soʻrang.
  • Qoʻshimcha taʼlimga davlat talablari. 88-son qaror 6-ilovasining «a» bandidagi talablarni roʻyxatdan oʻtgan hujjat sifatida topmadik — ularda baholash haqida nima borligini bilmaymiz.
  • Markaz guvohnomasi va 31-modda, 3-qism. Davlat talablariga muvofiq oʻqitgan nodavlat tashkilot davlat namunasidagi hujjat beradi deyiladi, 40-modda esa akkreditatsiyani shart qiladi; qoʻshimcha taʼlim markazi uchun ular qanday kelishishi hech bir matnda aytilmagan.
  • «Taʼlim jarayoni toʻgʻrisida» maʼlumot (88-son qaror, 9-band «g») baholarni ham oʻz ichiga oladimi — qaror aytmaydi.
  • Kengash qancha oʻzgartira oladi. Ustavning 19-bandi baholash tizimini oʻzgartirishga yoʻl qoʻyadi. Nizom 2117 davlat maktablari uchun yozilgan (muqaddima; 1-band va IV¹-bob shu atamani ishlatadi), lekin reyting tizimini standartning qismi deydi va «barcha … maktablarida» joriy etadi (1, 2-bandlar). Ular qanday kelishishi — tabelga va davlat tizimlariga qaysi shaklda yozish — hech bir matnda aytilmagan; shuning uchun ikkalasini yonma-yon yuritishni maslahat beramiz.
  • Ismli reyting haqida alohida hujjat topilmadi; yuqoridagi xulosa — shaxsga doir maʼlumotlar qonunining umumiy qoidalari boʻyicha bizning talqinimiz.
  • Bitiruvchilarning amaliy imtihoni va elektron sertifikatlar boʻyicha vazirlik buyrugʻini lex.uz da oʻqimadik — undan hech narsa aytmaymiz.

Bu maqola umumiy maʼlumot, yuridik maslahat emas.

Manbalar (tekshirilgan sana 2026-yil 17-noyabr): Taʼlim toʻgʻrisidagi qonun (OʻRQ-637), 9-modda, 11-qism, 14-modda, oxirgi qism, 31-modda, 1-qism, 31-modda, 3-qism, 34-modda, 4-qism, 34-modda, 5-qism, 40-modda, 1-qism, 47-modda, 1-qism, 51-modda, 3-qism, 51-modda, 5-qism, 57¹-modda; Umumiy oʻrta taʼlim toʻgʻrisidagi nizom (140-son qaror), 1-band, 2-qism, 33-band, 33-band, chet tili, 33-band, reyting nizomi, 33¹-band, 1-qism, 33¹-band, 2-qism; Reyting tizimi toʻgʻrisidagi Nizom (roʻyxat raqami 2117), muqaddima, 1-band, 2-band, 3-band, 6¹-band, 6¹-band, roʻyxat, 8-band, 8-band, 2-qism (mezonlar), 9-band, 12-band, 13-band, 14-band, 15-band, 17-band, 18-band, 18¹-band, 18¹-band, 1–10 ball, 18¹-band, kamida 4 marta, 18³-band, 18³-band, elektron jurnal, 18³-band, oʻqituvchi materiali, 18⁴-band, 18⁵-band, 18⁶-band, 18⁷-band, 18⁸-band, 18⁹-band, 18⁹-band, uzrli sabab, 18⁹-band, 65 foiz, 1-mh-son buyruq (roʻyxat raqami 2117-2), 31-mh-son buyruq (roʻyxat raqami 2117-3); Namunaviy ustav (1028-son qaror, 1-ilova), 5-band, 12-band, 2-qism, 13-band, 18-band, 19-band, 23-band, 32-band, 37-band, 37-band, tabel; 80-son qaror, 2-ilova — litsenziya pasporti, 9-band, I, «b», «g»; 88-son qaror, 6-ilova — qoʻshimcha taʼlim pasporti, 9-band, 6-ilova, 2027-yil 1-yanvardan (604-son qaror tahriri); Attestatsiya va akkreditatsiya nizomi (91-son qaror), 6-band, 6-band, ariza, 7-band, 7-band, standartdan tashqari, 10-band, oʻzini oʻzi baholash, 18-band, 1-qism, 18-band, 2-qism; Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonun (OʻRQ-547), 4-modda, 14-modda, 1-qism, 14-modda, 2-qism, 21-modda, 4-qism, 28-modda, 1-qism, 28-modda, 2-qism; Bola huquqlarining kafolatlari toʻgʻrisidagi qonun (OʻRQ-139), 10-modda, 2-qism; 791-son qaror, 2-ilova, 191-band (241-son qaror kuchini yoʻqotgan).

Boshlash

Tizimingizni maʼlumotlaringizda 3 kunda koʻrsatamiz — bepul.

Tashkilotingiz nima qilishini va nimani tartibga keltirmoqchi ekaningizni yozing.