Narx belgilash: tovar va xizmatga narxni qanday qoʻyish va qonun nimani talab qiladi (2026)
Avada · Tekshirilgan sana: 2026-yil 17-noyabr · Manbalar — maqola oxirida
Ochiq aytamiz: Avada narxlaringizni belgilamaydi va yuridik xizmat koʻrsatmaydi. Biz biznes uchun CRM, sayt va Telegram-botlar yaratamiz va yuritamiz. Bu yerda hech qanday summa yozmaymiz: misollarda tannarxni 100 deb olamiz va qolganini foiz yoki nisbatda koʻrsatamiz (bu hisob uchun son, pul birligi emas — narxnomada narx faqat soʻmda boʻladi); jarimalar qaysi moddada ekanini aytamiz, miqdorini lex.uz da tekshiring. Maqola doʻkon, kafe, oʻquv markazi, xususiy klinika yoki xizmat koʻrsatuvchi YaTT va MChJ egasi uchun.
Qisqasi
- Narxni oʻzingiz belgilaysiz. Chakana savdoda narx tomonlarning kelishuvi bilan belgilanadi (Chakana savdo qoidalari, 19-band), kafeda — talab va taklifdan kelib chiqib (Umumiy ovqatlanish qoidalari, 15-band). Davlat narxi tartibga solinadigan roʻyxatda doʻkon, kafe, oʻquv markazi va klinika yoʻq (Vazirlar Mahkamasining 722-son qarori, 2-ilova; bizning talqinimizcha).
- Uch qadam: tannarx — pastki chegara, raqobatchilar — bozordagi oʻrningiz, mijoz uchun qiymat — yuqori chegara. Narx shu oraliqda tanlanadi va kichik sinov bilan tekshiriladi.
- Narxnomada yakuniy narx, faqat soʻmda. Narxnoma — tovar birligi uchun «yakuniy narx» koʻrsatilgan maʼlumot (Chakana savdo qoidalari, 3-band); narxni chet el valyutasiga yoki shartli birlikka bogʻlash mumkin emas (Valyutani tartibga solish toʻgʻrisidagi qonun, 9-modda).
- Chegirmada eski narx — oxirgi 30 kundagi eng past narx. Narxni sunʼiy oshirib, keyin «chegirma» deb koʻrsatish taqiqlangan (Chakana savdo qoidalari, 187²²-band).
- Raqobatchi narxini koʻrish mumkin, u bilan narxni kelishish — yoʻq. Narxni sunʼiy belgilash yoki saqlab turish haqidagi kelishuv, hatto ogʻzaki boʻlsa ham, taqiqlangan va haqiqiy emas (Raqobat toʻgʻrisidagi qonun (OʻRQ-850), 19-modda).
Mundarija
- Qisqa javob: narx uch qadamda (jadval)
- Narxni kim belgilaydi
- 1-qadam: tannarx, pastki chegara
- 2-qadam: raqobatchilar va bozor
- 3-qadam: mijoz uchun qiymat, yuqori chegara
- Doʻkon, kafe, oʻquv markazi, klinika: misollar
- Narxni oshirish
- Chegirma va aksiya: 30 kun qoidasi
- Narxni koʻrsatish: narxnoma, menyu, xizmat haqi
- Faqat soʻmda, hamma uchun bir narx
- Tekshiruv roʻyxati
- Qonun nima deydi
- Ochiq savollar
Qisqa javob: narx uch qadamda
| Qadam | Nima qilasiz | Asosiy savol | Qonun qayerda tegadi |
|---|---|---|---|
| 1. Tannarx | Bir birlik (tovar, porsiya, dars, xizmat) sizga necha pulga tushishini hisoblaysiz | Bundan arzon sotsam, zarar qilamanmi? | Qonun tannarxdan past sotishni oddiy firmaga taqiqlamaydi (istisnolar: polimer paketlar; alkogol — belgilangan eng kam narxdan past emas); QQS toʻlovchi boʻlsangiz, bozor narxidan past narxda soliq organi QQS bazasiga tuzatish kiritishi mumkin |
| 2. Bozor | Mijoz sizni solishtiradigan 3–5 raqobatchi narxini bir xil birlikda yozasiz | Men ulardan arzonmi, tengmi, qimmatmi — va nima uchun? | Koʻrish mumkin, narxni kelishish taqiqlangan; «eng arzon» deyish — dalil bilan |
| 3. Qiymat | Mijoz sizdan nimani oladi: vaqt, natija, qulaylik, joy | Mijoz bundan qimmatiga ham rozi boʻladimi? | Narxni oʻzingiz tanlaysiz; uni narxnoma, menyu va narxlar roʻyxatida toʻgʻri koʻrsatasiz |
| Keyin | Narxni koʻrsatasiz, oshirasiz, chegirma berasiz | Hamma joyda bir narxmi? | Faqat soʻmda; naqd va karta uchun bir narx; chegirmada 30 kun qoidasi |
Asos: Fuqarolik kodeksi, 356-modda; Chakana savdo qoidalari, 3, 19, 20, 187²²-bandlar; Valyutani tartibga solish toʻgʻrisidagi qonun, 9-modda; Raqobat toʻgʻrisidagi qonun, 19, 21-moddalar; Soliq kodeksi, 248-modda, 4-qism.
Narxni kim belgilaydi
Shartnoma boʻyicha «taraflarning kelishuvi bilan belgilangan bahoda haq toʻlanadi». Davlat belgilaydigan yoki tartibga soladigan narxlar faqat «qonunda nazarda tutilgan hollarda» qoʻllaniladi (Fuqarolik kodeksi, 356-modda, 1–2-qismlar).
- Doʻkon. Tovar narxi «tomonlarning kelishuviga koʻra belgilanadi», qonun yoki boshqa hujjatda oʻzgacha hol boʻlmasa (Chakana savdo qoidalari, 19-band).
- Kafe va restoran. «Mahsulot narxi unga boʻlgan talab va taklifdan kelib chiqqan holda belgilanadi»; kalkulyatsiya kartochkasi narxning asosi emas va uni yuritish majburiy emas (Umumiy ovqatlanish qoidalari, 15-band). Karta, retseptura va menyudagi vazn haqida — qonun nima talab qiladi.
- Davlat narxi qayerda. Narxi davlat tomonidan tartibga solinadigan tovarlar roʻyxatida (722-son qaror, 2-ilova) suyultirilgan va tabiiy gaz, maishiy chiqindi, shahar yoʻlovchi transporti (yoʻnalishli va liniyali taksidan tashqari), teleradio eshittirish va radioaloqa, griflangan paketlarni (joʻnatmalar, posilkalarni) joʻnatish, xalqaro maʼlumot uzatish, roʻyxatda nomi aytilgan ikki davlat korxonasining xizmatlari (maktabgacha va maktab taʼlimi tizimi uchun taʼminot va logistika, qimmatli qogʻozlar markaziy depozitariysi) bor; roʻyxatning 2-bandi 2026-yil 30-iyuldagi 418-son qaror bilan oʻz kuchini yoʻqotgan. Narxlarni davlat tomonidan tartibga solish 2-ilovadagi tovarlarga, tabiiy monopoliya sharoitida ishlab chiqariladigan tovarlarga va Prezident qarorlarida nazarda tutilgan tovarlarga tatbiq etiladi (722-son qaror, 2-band). Bizning talqinimizcha, roʻyxatdagi hech narsa doʻkon, kafe, oʻquv markazi, xususiy klinika yoki oddiy xizmatga tegmaydi.
- Dorilar — alohida qoida bor: retsept bilan beriladigan dorilarga ustama chegarasi haqida — ustamaga chegara bormi.
Bizning talqinimizcha, qonun sizga narxni qoʻyishga ruxsat beradi, lekin uni qanday koʻrsatishingiz, qanday oʻzgartirishingiz va raqobatchilar bilan nima qila olmasligingizni belgilaydi. Shu maqolaning yarmi — shu haqda.
1-qadam: tannarx, pastki chegara
Pastki chegara — bir birlik sizga necha pulga tushadi. Doʻkonda bu tovarning xarid narxi, yetkazish va har bir tovarga tushadigan ijara, ish haqi, kommunal xarajat ulushi. Kafeda — porsiya mahsulotlari va oshxona xarajati ulushi. Oʻquv markazida — bir oʻquvchi oyiga tushadigan oʻqituvchi haqi, xona va materiallar. Klinikada — bir xizmatga ketadigan shifokor vaqti, sarf materiallari va jihoz ulushi.
Tannarxni qanday hisoblash, ustama va marja farqi, formulalar va jadval — tannarx, ustama va marja. Doʻkon, kafe va oʻquv markazi uchun tannarx kartasi — tannarx: doʻkon, kafe, oʻquv markazi. Bu yerda formulani takrorlamaymiz.
Uch qoida:
- Ulush xarajatlarni unutmang. Faqat xarid narxiga ustama qoʻysangiz, ijara va ish haqi «koʻrinmay» qoladi va narx pastki chegaradan pastga tushadi.
- Tannarxni haqiqiy yuklama bilan hisoblang. Guruh, stol yoki shifokor kuni toʻliq band boʻlmaydi. Toʻliq yuklama bilan hisoblangan tannarx past chiqadi.
- Tannarxni muntazam qayta hisoblang — xarid narxi, ijara yoki valyuta kursi oʻzgarganda.
Pastki chegaradan past sotish mumkinmi? Oddiy kichik firma uchun «tannarxdan past narx» taqiqi qonunda yoʻq (istisno: polimer paketlarni bepul berish va tannarxdan past sotish taqiqlangan — Chakana savdo qoidalari, 25-band). Alkogol mahsulotlarini (pivodan tashqari) belgilangan eng kam ulgurji va chakana narxdan past sotish mumkin emas (Chakana savdo qoidalari, 60-band; kafe va restoranda — Umumiy ovqatlanish qoidalari, 20¹-band). Raqobat qonunidagi «monopol past narx» (12-modda) faqat ustun mavqedagi firmaga tegishli: masalan, bozor ulushi 40 foiz va undan koʻp yoki raqobatchisi yoʻq; tushumi qonundagi chegaradan kam firma ustun mavqeda deb topilmaydi (13-modda). Lekin ikki narsa bor: QQS toʻlovchi boʻlsangiz, soliq organi bitim narxi bozor qiymatidan past yoki yuqori boʻlsa, QQS bazasiga tuzatish kiritishga haqli, siz esa narx bozorga mos ekanini asoslab nizolasha olasiz (Soliq kodeksi, 248-modda, 4-qism). Va doimiy zarar — biznes uchun xavf. Bizning maslahatimiz: tannarxdan past sotishni faqat muddatli va yozib qoʻyilgan sabab bilan qiling (eskirayotgan tovar, yangi xizmatni tanishtirish).
2-qadam: raqobatchilar va bozor
Pastki chegarani bilasiz. Endi mijoz sizni kim bilan solishtirishini aniqlang.
- 3–5 raqobatchi tanlang — mijoz haqiqatan solishtiradiganlarni: bir koʻchadagi doʻkon, tumandagi kafe, shu fanni oʻqitadigan markaz, shu xizmatni koʻrsatadigan klinika. Onlayn solishtiriladigan tovarda — marketpleys va Telegram-kanallardagi narxlar.
- Bir xil birlikda yozing: kilogramm yoki dona, porsiya vazni, dars soati, xizmatga nima kiradi. Kichikroq porsiya yoki qisqaroq dars arzon koʻrinadi — lekin arzon emas.
- Narxlarni tannarxingizga nisbatan yozing. Masalan, tannarxingiz 100 boʻlsa, raqobatchilar 120 dan 140 gacha sotadi. Shunda pastki chegara va bozor oraligʻi bir qatorda koʻrinadi.
- Oʻrningizni tanlang: arzonroq, teng yoki qimmatroq — va nega. Qimmatroq boʻlsangiz, mijozga sababini koʻrsating (3-qadam).
Raqobatchi bilan narxni kelishish taqiqlangan. Raqobatchilar oʻrtasidagi, raqobatni cheklashga yoki isteʼmolchilar huquqlariga zarar yetkazishga olib keladigan, «narxlarni (tariflarni), chegirmalarni, ustamalarni, qoʻshimcha toʻlovlarni yoki ustama narxlarni sunʼiy ravishda belgilash yoki saqlab turish, erkin bozor narxlarining qaror topishiga toʻsqinlik qilish» haqidagi kelishuv taqiqlanadi va oʻz-oʻzidan haqiqiy emas (Raqobat toʻgʻrisidagi qonun, 19-modda, 2-qism). Kelishuv ogʻzaki ham boʻlishi mumkin (19-modda, 1-qism). Bizning talqinimizcha, bir koʻchadagi kafelar «hammamiz bir narxda sotamiz» deb ogʻzaki kelishsa ham — bu kartel. Yetkazib beruvchi qayta sotish narxini cheklasa, bu ham taqiqlangan boʻlishi mumkin — agar raqobatni cheklashga olib kelsa (19-modda, 3-qism). Ishlab chiqarishni takomillashtirish, texnika taraqqiyoti, innovatsiya va shunga oʻxshash maqsadlarga qaratilgan kelishuvlarga istisno bor (19-modda, 5-qism). Franshiza bilan ochilgan nuqtalarga narxni qanchalik belgilash mumkin — franshiza olish va berish.
Raqobatchi haqida yolgʻon gapirmang. Isteʼmolchini tovar narxi xususida chalgʻitish va raqobatchining savdo shartlari, «shu jumladan uning narxi» haqida yolgʻon maʼlumot tarqatish — insofsiz raqobat (21-modda). «Eng arzon» deb yozish qachon xavfli — eng yaxshi, eng arzon.
Bizning maslahatimiz: raqobatchilar narxini oyiga bir marta bir jadvalga yozing — kim, nima, qaysi birlikda, qaysi sana. Bu jadval narx oshirishda ham, chegirmada ham kerak boʻladi.
3-qadam: mijoz uchun qiymat, yuqori chegara
Yuqori chegara — mijoz bergan narxga arziydi deb biladigan eng yuqori narx. U tannarxingizga emas, mijoz nima olishiga bogʻliq:
- Vaqt va yaqinlik: uyga yaqin doʻkon, tez yetkazish, navbatsiz qabul.
- Natija: imtihonni topshirgan oʻquvchilar, aniq tashxis, kafolat.
- Qulaylik va joy: oʻtirish joyi, toza xona, onlayn yozilish, kechki ish vaqti.
- Ishonch: sharhlar, tajriba, shu joyda koʻp yillik ish.
Bitta savol yordam beradi: sizsiz mijoz nima qilardi — boshqa joyga borardimi, uzoqroq kutardimi, oʻzi qilardimi? Shu muqobilning vaqti va noqulayligi — sizning qiymatingiz.
Narxni qiymat va bozor oraligʻida tanlang va kichik sinov qiling: bir-ikki tovar yoki xizmat narxini oʻzgartiring, ikki-toʻrt hafta savdo, buyurtma yoki yozilishlar sonini kuzating. Sotuv kamaymasa — qiymat narxdan yuqori; keskin kamaysa — chegaraga yetgansiz.
Psixologik narx (yaxlit boʻlmagan narx, «...dan boshlab») ham ishlaydi, lekin chegaralari bor: «...dan boshlab» narxning asosiy shartlari mayda harf bilan yashirilsa, bu notoʻgʻri reklama boʻlishi mumkin (Reklama toʻgʻrisidagi qonun, 5-modda; 16-modda, 3-qism; bizning talqinimizcha).
Doʻkon, kafe, oʻquv markazi, klinika: misollar
Misollarda tannarx = 100. Bu foiz hisobi uchun son, pul birligi emas.
Doʻkon. Ikki xil tovar bor:
- Mijoz har kuni koʻradigan tovar (non, sut, suv): narxni hamma biladi. Tannarx 100, qoʻshnilar 115–125 da sotadi. Bu yerda bozor narxi hal qiladi — qoʻshnilar oraligʻida turing.
- Mijoz kam solishtiradigan tovar (maxsus mahsulot, aksessuar, kam uchraydigan brend): tannarx 100, qoʻshnida yoʻq, marketpleysda 160–180. Bu yerda qiymat va qulaylik (hozir, shu yerda) yuqoriroq narxni koʻtaradi.
- Marketpleysda sotsangiz, komissiya va yetkazish sizning xarajatingiz — doʻkondagi narxni u yerga koʻchirib boʻlmaydi: bir sotuvdan nima qoladi.
Kafe. Taom tannarxi 100. Menyudagi narxni oziq-ovqat ulushi (food cost) orqali hisoblash — food cost va menyudagi narx. Keyin bozor: atrofdagi kafelarda shu taom bir xil vaznda qancha turadi? Qiymat: joy, xizmat tezligi, manzara, oʻtirish qulayligi. Biznes-lanch va kechki menyu turli qiymat beradi — narx ham turlicha boʻlishi mumkin, lekin bir vaqtda bir xil sharoitda hamma uchun bir narx (pastda). Xizmat haqi olsangiz — menyuda oldindan yozing (pastda).
Oʻquv markazi. Bir guruhning oylik xarajati (oʻqituvchi, xona, materiallar) — 100. Guruhda 10 oʻquvchi boʻlsa, har biriga 10 tushadi; 6 kishi boʻlsa — taxminan 17, yaʼni 1,7 baravar koʻp. Shuning uchun pastki chegarani toʻliq guruh bilan emas, odatdagi toʻlishi bilan hisoblang (masalan, 10 oʻrindan 7 — shunda har biriga taxminan 14). Qiymat — natija: imtihon, sertifikat, ish. Sinov darsi, aka-uka va oldindan toʻlov chegirmasi — chegirma qoidalariga amal qilgan maʼqul (pastda; rasman ular chakana savdo uchun yozilgan). Oʻquv yili oʻrtasida narxni oshirmoqchi boʻlsangiz, bu shartnomada yozilgan boʻlishi kerak (pastda).
Klinika yoki xizmat. Shifokor xonasining bir soati (ish haqi, ijara, jihoz ulushi) — 100. 30 daqiqalik koʻrik: pastki chegara 50 va sarf materiallari; bir soatlik muolaja: 100 va materiallar. Narxlar roʻyxati xizmat boʻyicha tuziladi: xizmat nomi, nima kiradi, narx. Qiymat: shifokor tajribasi, aniq tashxis, navbatsiz qabul. Tibbiy xizmat — ommaviy shartnoma: narx hamma uchun bir xil (Fuqarolik kodeksi, 358-modda, 2-qism). Sifatsiz xizmatda mijoz narxni kamaytirishni talab qila oladi — xizmatlar: kafe, klinika, salon.
Telegramda sotsangiz — har bir postda narx boʻlsin; «narxi lichkada» xaridorni yoʻqotadi: kanal va qadalgan post.
Narxni oshirish
Narxni oshirish erkin, lekin tartib bilan:
- Doʻkon va kafe. Yangi narx narxnoma va menyuda oʻzgargan paytdan amal qiladi. Xaridor tovar haqini «chakana oldi-sotdi shartnomasi tuzilgan paytda sotuvchi tomonidan eʼlon qilingan bahoda» toʻlaydi (Fuqarolik kodeksi, 432-modda, 1-qism). Bizning talqinimizcha, narxnomada eski narx turib, kassa yangisini ursa, xaridor narxnomadagi narxni toʻlaydi. Shuning uchun narxnoma, kassa, sayt va bot bir vaqtda oʻzgarsin.
- Oʻquv markazi, klinika va shartnoma bilan ishlaydigan xizmat. «Shartnoma tuzilganidan keyin bahoni oʻzgartirishga qonunchilik yoki shartnomada nazarda tutilgan hollarda va shartlarda yoʻl qoʻyiladi» (Fuqarolik kodeksi, 356-modda, 3-qism). Bizning talqinimizcha, oylik toʻlovni kurs oʻrtasida oshirish uchun bu imkoniyat va uning tartibi (qachon, qancha oldin xabar qilinadi) shartnomada yozilgan boʻlishi kerak; aks holda kelishilgan narx saqlanadi.
- Oshirib, keyin «chegirma» qilmang. «Sotuvchi sunʼiy ravishda narxlarni oshirib, keyinchalik arzonlashtirilgan narxlarni chegirma sifatida koʻrsatish orqali isteʼmolchilarni chalgʻitishi taqiqlanadi» (Chakana savdo qoidalari, 187²²-band, 3-qism).
- Valyuta kursi oʻzgarsa ham narx soʻmda qoladi (pastda). Bizning maslahatimiz: narxni har kuni emas, jadval bilan qayta koʻring — masalan, oyiga bir marta yoki yangi partiya kelganda.
- Asosiy oziq-ovqat. Asosiy oziq-ovqat, yuqori likvid yoki monopol tovarlar narxi keskin tebranganda raqobat organi raqobatni cheklovchi harakatlar natijasida asossiz oshirilgan narxni pasaytirish boʻyicha bajarilishi majburiy koʻrsatma berishi mumkin (Raqobat toʻgʻrisidagi qonun, 30-modda, 11-band). Ijtimoiy va strategik ahamiyatga ega mahsulotlar narxini asossiz oshirish uchun moliyaviy sanksiya bor (42-modda, 2-band).
- Ustun mavqedagi firma monopol tovar narxini oʻzgartirsa, yangi narxni kamida 15 kun oldin eʼlon qiladi (15-modda) — kichik firmaga tegishli emas (13-modda; bizning talqinimizcha).
Narx oshganda ombordagi tovarni qayta baholash — ikki yoʻl: tovar yoki summa boʻyicha.
Bizning maslahatimiz: doimiy mijozlarga oldindan ayting va sababini qisqa tushuntiring (xarid narxi, ijara). Bir yoʻla katta oshirishdan koʻra, kamroq va oldindan aytilgan oshirish mijozni kamroq yoʻqotadi.
Chegirma va aksiya: 30 kun qoidasi
2025-yil 21-oktabrdagi 662-son qaror Chakana savdo qoidalariga chegirma qoidalarini qoʻshdi:
- Chegirma narx — tovar narxi «chegirma narxgacha boʻlgan narx»idan muayyan foiz yoki summada arzonlashtirilgan narx. Chegirmagacha boʻlgan narx — chegirma eʼlon qilinguncha 30 kun davomida amalda boʻlgan eng past narx; uni sotuvchi isbotlashi shart (3-band).
- Eski narx koʻrsatilsagina chegirma hisoblanadi; aks holda bu oddiy arzonlashtirish. Eski narx oxirgi 30 kundagi eng past narx boʻlishi kerak (qishloq xoʻjaligi mahsulotlari bundan mustasno) (187²²-band, 2-qism).
- Tovarlar va narxlar hisobini yuriting, oxirgi 30 kun narxlarini yozib boring va isteʼmolchi soʻrasa koʻrsating (187²³-band).
- Aksiya: muddati, xarid shartlari, tovarlar va soni aniq yozilsin; eʼlondan keyin shartlar oʻzgartirilmaydi; vaʼda qilingan chegirma va bonus haqiqatan ishlasin (187²⁴-band).
- Chegirma: foiz yoki summada, oson oʻqiladigan narx bilan; soʻralsa, eski narxni koʻrsating; tovar cheklangan, mavsumiy yoki muddati tugayotgan boʻlsa — ogohlantiring; boshlanish va tugash sanasi (187²⁵-band). «Chegirma eʼlon qilinganda, uning shartlari va amal qilish muddati aniq koʻrsatilishi lozim» (187²⁶-band).
- Tamaki mahsulotlariga chegirma va alkogol sotiladigan joyda har qanday ragʻbatlantiruvchi aksiya taqiqlangan (Chakana savdo qoidalari, 60³, 60⁴-bandlar); kafe va restoranda ham tamakiga chegirma va aksiya taqiqlangan (Umumiy ovqatlanish qoidalari, 20⁶-band). Chegirma va aksiya talablari buzilsa — javobgarlik asoslari 189 va 190-bandlarda; bu qatorlar 2026-yil 1-iyuldan kuchga kirgan.
Misol (tannarx = 100): mahsulot 30 kun davomida 130 va 125 da sotilgan. «−20 %» chegirmasida eski narx sifatida faqat 125 ni yozish mumkin — 130 ni emas. 125 dan −20 % — 100, bu tannarxingiz: foyda nol.
Reklamadagi aksiya ham reklama: mayda harf bilan yashirilgan shartlar notoʻgʻri reklama boʻlishi mumkin (Reklama toʻgʻrisidagi qonun, 5-modda; 16-modda, 3-qism). Aksiyada nima yozish — chegirma va aksiya. Chegirma foydangizga qanday taʼsir qiladi va qancha koʻp sotish kerak — zararsizlik nuqtasi va chegirma.
Soliq. QQS toʻlovchi boʻlsangiz, sotuv paytida berilgan chegirmada QQS bazasi chegirma chegirib tashlangan narxdan aniqlanadi (Soliq kodeksi, 248-modda, 2-qism). Chekda haqiqiy narx turadi: onlayn kassa chekida tovar narxi, toʻlov shakli va jami summa koʻrsatiladi (Vazirlar Mahkamasining 943-son qarori, Nizom, 7-band). Bizning talqinimizcha, chekdan tashqari berilgan «chegirma» yoki chekdan yuqori haqiqiy narx — soliq organi koʻradigan narx bilan nomuvofiqlik. Sotuvdan keyingi chegirma (B2B) — qoʻshimcha hisob-faktura: qoʻshimcha ESF.
Karta bilan toʻlaganga «chegirma». Toʻlov shakliga qarab har xil narx taqiqlangan, lekin naqdsiz toʻlovga ragʻbatlantirish berish mumkin (Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisidagi qonun, 10-modda, 3-qism). Chegarasi — ochiq savolda.
Narxni koʻrsatish: narxnoma, menyu, xizmat haqi
Narx — majburiy maʼlumot. Tovar (ish, xizmat) haqidagi maʼlumotda «narxi (tarifi) va sotib olish shartlari» koʻrsatilishi shart (Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisidagi qonun, 6-modda).
Narxnoma (narx yorligʻi).
- Sotuvchi «yagona namunadagi va aniq rasmiylashtirilgan narxnomalar»ni taʼminlaydi: tovar nomi, navi, markasi, modeli, tipi, ogʻirligi, oʻlchami yoki birligiga narxi (Chakana savdo qoidalari, 20-band).
- Narxnoma — «hech qanday shartlarsiz odatda taklif etiladigan» tovar birligi uchun «yakuniy narx» koʻrsatilgan maʼlumot (3-band). Bizning talqinimizcha, narxnomada kassada qoʻshiladigan biror toʻlovdan oldingi narx emas, yakuniy narx turadi.
- Tortib sotiladigan oziq-ovqat sof ogʻirlik boʻyicha (44-band), qadoqlash bepul (43-band). Qadoqlangan tovar yorligʻida «bir birligining bahosi» boʻladi (42-band).
- Doʻkonda koʻrsatiladigan xizmatlar va «ularning narxlari» ham koʻrsatiladi (17-band).
- Narxnoma davlat tilida tayyorlanadi — til: davlat tilida. Sotuvchining kunida narxnomalar — sotuvchining kuni.
Narxnoma — taklif. «Narxnoma bilan qoʻyilgan tovarlar … tegishli shartnomani tuzish uchun taklif deb hisoblanadi» (Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisidagi qonun, 8-modda, 2-qism). Fuqarolik kodeksiga koʻra, sotuv joyida koʻrgazmaga qoʻyilgan tovar narxi «koʻrsatilgan-koʻrsatilmaganidan qatʼi nazar» ommaviy oferta hisoblanadi (426-modda, 2-qism). Xaridor narxni tekshirishi mumkin, sotuvchi «narxga doir hujjatlarni» koʻrsatadi (8-modda, 5-qism).
Narxnomadagi narx va kassadagi narx. Xaridor sotuv paytida eʼlon qilingan narxni toʻlaydi (Fuqarolik kodeksi, 432-modda, 1-qism). Har bir sotuvda chek beriladi, cheksiz sotish taqiqlangan (Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisidagi qonun, 10-modda, 2-qism).
Qoʻshimcha xizmat — faqat rozilik bilan. Xaridor tavsiya etilgan xizmatlarni rad etishga va roziligisiz koʻrsatilgan xizmat pulini qaytarishni talab qilishga haqli; tovar sotishni boshqa tovar yoki xizmat sotib olishga bogʻlash taqiqlangan (Chakana savdo qoidalari, 24-band).
Kafe va restoran.
- Mehmonga «koʻrgazmali va qulay shaklda»: mahsulotlar roʻyxati, porsiyaning umumiy vazni (hajmi), xizmatlar roʻyxati va shartlari, «xizmatlar narxi va ularni toʻlash shartlari» (Umumiy ovqatlanish qoidalari, 8-band).
- Firma jildidagi, davlat tilida va xorijiy tillarda yozilgan taomnoma — xorijiy sayyohlarga xizmat qiladigan joylar uchun (7-band).
- Alkogolli ichimliklar roʻyxatida butilka va 100 yoki 50 gramm narxi (20-band). Ofitsiantlar xizmat koʻrsatadigan joyda toʻlov — ofitsiant bergan hisob yoki kassa cheki bilan; karta terminali boʻlishi shart (14-band).
- Menyudagi vazn va narx — qonun nima talab qiladi.
Xizmat haqi (obsluga). Umumiy ovqatlanish qoidalarida «xizmat haqi» yoki foizli toʻlov nomi bilan qoida yoʻq — biz topmadik. Bizning talqinimizcha, xizmat haqi — narxi bor xizmat, shuning uchun u menyuda oldindan koʻrsatilishi kerak («xizmatlar narxi va ularni toʻlash shartlari», 8-band). Faqat hisobda paydo boʻlgan foiz bahsli: mehmon rozi boʻlmagan xizmat uchun pulni qaytarishni talab qilishi mumkin (Chakana savdo qoidalari, 24-band, oʻxshashlik boʻyicha; Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisidagi qonun, 6–7-moddalar). 2025-yil 21-noyabrda Raqobat qoʻmitasi restoran xizmat haqi oldindan maʼlum qilinishi va majburiy qoʻshimchalar boʻlmasligi kerakligini aytgani xabar qilingan. Bizning maslahatimiz: xizmat haqini menyuning har bir sahifasida va eshik oldida yozing va chekda alohida qator qilib koʻrsating.
Faqat soʻmda, hamma uchun bir narx
Faqat soʻmda. Oʻzbekistonda tovar (ish, xizmat) uchun barcha hisob-kitob va toʻlovlar milliy valyutada; narx va tariflar, shu jumladan milliy elektron savdo maydonchalarida, «faqat Oʻzbekiston Respublikasi valyutasida belgilanadi»; «narxlarining chet el valyutalariga va shartli birliklarga bogʻlanishiga yoʻl qoʻyilmaydi» (Valyutani tartibga solish toʻgʻrisidagi qonun, 9-modda, 1–3-qismlar). 9-modda 3-qismidagi istisno — chet el investitsiyalari ishtirokidagi davlat-xususiy sheriklik va hukumat bilan investitsiya shartnomalari boʻyicha loyihalar, Prezident qarori asosida; 1-qismda aytilgan boshqa istisnolarni kuzatmadik (ochiq savollar).
Bizning talqinimizcha, «narx dollarda, kurs boʻyicha soʻmda toʻlaysiz» yoki «y.e.» narxnomada, menyuda, saytda va narxlar roʻyxatida — qonundan tashqari. Reklamada narxni chet el valyutasida koʻrsatish alohida taqiqlangan (Reklama toʻgʻrisidagi qonun, 16-modda, 3-qism).
Naqd va karta uchun bir narx. Toʻlov shakliga qarab bir xil tovar yoki xizmatga har xil narx belgilash, «shu jumladan ularni sunʼiy ravishda oshirishi yoki pasaytirishi» taqiqlanadi (Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisidagi qonun, 10-modda, 3-qism). Toʻlov qabul qilishda — qonun nima deydi.
Hamma uchun bir narx. Chakana savdo, tibbiy, mehmonxona va shunga oʻxshash xizmatlarda (ommaviy shartnoma) narx «hamma isteʼmolchilar uchun bir xil qilib belgilanadi», qonunchilikda ayrim toifalar uchun imtiyoz nazarda tutilgan hollardan tashqari (Fuqarolik kodeksi, 358-modda, 2-qism). Bizning talqinimizcha, bu ochiq eʼlon qilingan umumiy chegirma va aksiyani taqiqlamaydi; bir xil sharoitda bir mijozga boshqasidan farqli narx aytishni taqiqlaydi.
Javobgarlik bor. Savdo yoki xizmat koʻrsatish qoidalarini buzish (Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks, 164-modda), naqd va karta uchun har xil narx (164-moddaning alohida qismi), isteʼmolchiga maʼlumot bermaslik yoki notoʻgʻri maʼlumot berish, kartel va kelishilgan harakat (178-modda), notoʻgʻri reklama (178¹-modda), kassa texnikasisiz savdo yoki chek bermaslik (Soliq kodeksi, 221-modda), kartel uchun tushumdan foiz miqdorida moliyaviy sanksiya (Raqobat toʻgʻrisidagi qonun, 42-modda). Miqdorlarni lex.uz da tekshiring.
Tekshiruv roʻyxati
NARX: tekshiruv
[ ] Tannarx hisoblangan (har
birlik, ulush xarajat bilan)
[ ] 3–5 raqobatchi narxi
bir xil birlikda yozilgan
[ ] Mijozga qiymat aniq:
nimani oladi
[ ] Narxnomada yakuniy narx,
faqat soʻmda
[ ] Narxnoma va kassa narxi
bir xil
[ ] Naqd va karta uchun narx
bir xil
[ ] Kafe: menyuda vazn, narx,
xizmat haqi oldindan
[ ] Chegirma: eski narx = oxirgi
30 kundagi eng past narx
[ ] 30 kunlik narxlar yozib
borilgan
[ ] Aksiya: muddati, sharti,
tovar soni yozilgan
[ ] Shartnomada narx oʻzgarishi
tartibi bor (markaz)
[ ] Raqobatchi bilan narx
haqida kelishuv yoʻq
[ ] Narx oʻzgardi: narxnoma,
kassa, sayt, bot bir kunda
Qonun nima deydi
- Fuqarolik kodeksi (birinchi qism): 356-modda (kelishilgan narx; 2-qism — davlat narxi faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda; 3-qism — shartnomadan keyin narxni oʻzgartirish), 358-modda, 2-qism (ommaviy shartnoma — hamma uchun bir narx).
- Fuqarolik kodeksi (ikkinchi qism): 426-modda, 2-qism (sotuv joyidagi tovar — ommaviy oferta), 432-modda, 1-qism (eʼlon qilingan narxda toʻlash).
- «Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida»gi qonun (221-I, 1996-yil 26-aprel): 6-modda (narx — majburiy maʼlumot), 7-modda (notoʻgʻri reklama zarari), 8-modda (narxnoma — taklif; narx hujjatlari), 10-modda (chek; toʻlov shakliga qarab har xil narx taqiqi), 27-modda (javobgarlik).
- Vazirlar Mahkamasining 75-son qarori (2003-yil 13-fevral): 1-ilova, Chakana savdo qoidalari — 3 (narxnoma, chegirma narx), 17, 19, 20, 24, 25 (polimer paketlar), 42 (qadoqlangan tovar yorligʻi), 43, 44, 60 (alkogol: eng kam narxdan past sotish taqiqi), 60³, 60⁴ (alkogol va tamaki: aksiya va chegirma taqiqi), 187²²–187²⁶ (chegirma va aksiya; 2025-yil 21-oktabrdagi 662-son qaror bilan), 189, 190-bandlar; 2-ilova, Umumiy ovqatlanish qoidalari — 7, 8, 14 (toʻlov, karta terminali), 15, 20 (alkogolli ichimliklar narxi), 20¹ (alkogol: eng kam narx), 20⁶ (tamaki: chegirma va aksiya taqiqi), 25-bandlar.
- «Valyutani tartibga solish toʻgʻrisida»gi qonun (OʻRQ-573, 2019-yil 22-oktabr): 9-modda (faqat soʻmda).
- «Reklama toʻgʻrisida»gi qonun (OʻRQ-776, 2022-yil 7-iyun): 5-modda (notoʻgʻri reklama), 16-modda (narx chet el valyutasida; muhim shartlarni yashirish).
- «Raqobat toʻgʻrisida»gi qonun (OʻRQ-850, 2023-yil 3-iyul): 11–13-moddalar (monopol yuqori va past narx, ustun mavqe va uning tushum chegarasi), 15-modda (monopol tovar narxini 15 kun oldin eʼlon qilish), 19-modda (kartel, qayta sotish narxi), 21-modda (insofsiz raqobat), 30-modda, 11-band (narx keskin tebranganda koʻrsatma), 42-modda (moliyaviy sanksiya; 2-band — asossiz narx oshirish).
- Vazirlar Mahkamasining 722-son qarori (2023-yil 29-dekabr): 2-band (davlat narxi qayerda qoʻllaniladi), 2-ilova (narxi tartibga solinadigan tovarlar roʻyxati).
- Soliq kodeksi: 221-modda (kassa, chek), 248-modda (QQS: 2-qism — chegirma va QQS bazasi; 4-qism — bozor narxidan farq).
- Vazirlar Mahkamasining 943-son qarori (2019-yil 23-noyabr): Nizom, 7-band (chek rekvizitlari).
- Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks: 164, 178, 178¹-moddalar.
Ochiq savollar
- Xizmat haqi. Biz oʻqigan hujjatlarning birortasida restoran xizmat haqi nomi bilan qoida yoʻq. Faqat hisobda yozilgan foiz qonuniymi — 8-band va umumiy maʼlumot berish majburiyatidan kelib chiqadi; bu bizning talqinimizcha, aniq qoida emas.
- Chegirma qoidalari doʻkondan tashqarida. 30 kun qoidasi Chakana savdo qoidalarida turadi. Kafe, oʻquv markazi yoki klinikaga tatbiq etilishi yozilmagan. Bizning maslahatimiz: baribir amal qiling — reklama va isteʼmolchilar qonuni ularga ham tegishli.
- Karta uchun ragʻbat qayerda tugaydi. Qonun toʻlov shakliga qarab har xil narxni taqiqlaydi, lekin naqdsiz toʻlovga ragʻbatni ruxsat etadi. Chegarasi aniqlanmagan.
- «Narxlarni asossiz ravishda oshirish» qoidabuzarliklar roʻyxatida bor (Chakana savdo qoidalari, 189-band; Umumiy ovqatlanish qoidalari, 25-band), lekin «asossiz» taʼriflanmagan. Erkin narxli tovar uchun maʼnosi noaniq.
- Pullik taʼlim shartnomasi. 2025-yil fevralidagi Vazirlar Mahkamasi qarori pullik taʼlimga yozma yoki elektron shartnomani talab qilgani xabar qilingan; aktni lex.uz da topmadik.
- Xususiy klinika narxlar roʻyxati. Davlat klinikalarining pullik xizmatlari haqidagi hujjatlarni oʻqimadik. Xususiy klinika uchun narxlar roʻyxatiga alohida qoida bormi — bilmaymiz.
- Valyuta qonunidagi boshqa istisnolar (masalan, bojsiz savdo) va narxni chet el valyutasida koʻrsatganlik uchun alohida modda — topmadik.
- Kelgusi tahrirlar. Soliq kodeksi, Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks va Fuqarolik kodeksining lex.uz da koʻrsatilgan kelgusi tahrirlarini oʻqimadik.
Bu maqola umumiy maʼlumot, yuridik maslahat emas.