Franshiza: sotib olishdan oldin nimani tekshirish va oʻz biznesingizni qanday franshizaga berish — shartnoma, toʻlovlar, roʻyxatdan oʻtkazish va tovar belgisi
Avada · Tekshirilgan sana: 2026-yil 18-noyabr · Manbalar — maqola oxirida
Ochiq aytamiz: Avada franshiza sotmaydi va sotib olishda vositachilik qilmaydi, tovar belgisini roʻyxatdan oʻtkazmaydi, shartnoma yozmaydi va yurist emas. Biz bir nechta nuqtasi bor biznes uchun CRM, sayt va Telegram-botlar yaratamiz va yuritamiz. Bu yerda hech qaysi franshiza, brend yoki maslahatchini tavsiya qilmaymiz va hech qanday summa yozmaymiz. Maqola ikki tomon uchun: franshiza sotib olmoqchi boʻlgan va oʻz biznesini franshizaga bermoqchi boʻlgan tadbirkor.
Qisqasi
- Alohida qonun yoʻq. Franshiza — Fuqarolik kodeksining bitta bobi: «Kompleks tadbirkorlik litsenziyasi (franshizing)», 862–874-moddalar. Ikkala tomon ham faqat tijorat tashkiloti yoki YaTT boʻla oladi (862-modda).
- Roʻyxatdan oʻtmagan shartnoma haqiqiy emas. Shartnoma yozma tuziladi va roʻyxatdan oʻtkaziladi (863-modda): davlat xizmatlari markazida yoki my.gov.uz portalida, bir ish kunida (Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 24-iyundagi 346-son qarori). Oʻzgartirish, muddatidan oldin bekor qilish va muddatsiz shartnomaning bekor qilinishi ham roʻyxatdan oʻtkaziladi.
- Belgining himoyasi — Oʻzbekistondagi roʻyxat yoki Oʻzbekiston koʻrsatilgan xalqaro roʻyxat bilan. Belgi Oʻzbekistonda roʻyxatdan oʻtkazilganda yoki xalqaro shartnoma asosida himoya qilinadi (Tovar belgilari toʻgʻrisidagi qonun, 4-modda); boshqa mamlakatdagi roʻyxat bu yerda oʻz-oʻzidan amal qilmaydi. Qonun himoyasiz belgi bilan franshiza berishni taqiqlamaydi, lekin unga hech kimning mutlaq huquqi yoʻq. Roʻyxatdagi belgi franshizaga kirsa, uning litsenziya qismi Adliya vazirligida ham roʻyxatdan oʻtkaziladi, aks holda u qism yoki butun shartnoma haqiqiy emas.
- Narxni belgilab berish sharti haqiqiy emas. Hudud va raqobat qilmaslik sharti mumkin; franshiza beruvchi sotuv narxini yoki uning chegarasini belgilashi va xaridorlar doirasini cheklashi haqidagi shartlar haqiqiy emas (868-modda).
- Litsenziya, kassa va xodimlar — har bir nuqtaniki; chet elga toʻlov — manbada soliq bilan. Davlat litsenziyasi franshiza bilan oʻtmaydi; chet el brendiga toʻlovda franshiza oluvchi daromad soligʻini manbada ushlab qoladi va QQSni soliq agenti sifatida toʻlaydi.
Mundarija
- Qisqa javob: filial, franshiza yoki ikkinchi firma
- Franshiza nima va qonunda qayerda yozilgan
- Ikki toʻlov: bir martalik va oylik
- Shartnomada nima boʻladi: muddat va chiqish
- Roʻyxatdan oʻtkazish: qayerda, qancha vaqt va nima uchun
- Tovar belgisi va nou-xau
- Narx, hudud va raqobat: nima mumkin, nima yoʻq
- Har bir nuqtaniki: xaridor, litsenziya, kassa va xodimlar
- Chet el brendi: soliq, QQS va valyuta
- Sotib olishdan oldin: oʻn ikki savol
- Oʻz biznesingizni franshizaga berish
- Tekshiruv roʻyxati
- Qonun nima deydi
- Ochiq savollar
Qisqa javob: filial, franshiza yoki ikkinchi firma
Ikkinchi nuqtani uch yoʻl bilan ochish mumkin. Filial — sizning firmangizning boʻlinmasi; ikkinchi firma — yana sizning yoki yaqinlaringizning firmasi; franshiza — boshqa tadbirkor oʻz firmasida sizning nomingiz va tartibingiz bilan ishlaydi.
| Filial | Franshiza | Ikkinchi oʻz firmangiz | |
|---|---|---|---|
| Kimning firmasi | Sizniki (yuridik shaxs emas) | Franshiza oluvchiniki | Sizniki, alohida |
| STIR va soliq chegarasi | Bitta, umumiy | Har biriniki alohida | Alohida, lekin soliq organi mazmunga qaraydi |
| Kassa va litsenziya | Kassa — har bir manzilga; litsenziya — firmaniki, manzil qoʻshiladi | Franshiza oluvchi oʻzi oladi | Firma oʻzi oladi |
| Xodimlar | Sizniki | Franshiza oluvchiniki | Ikkinchi firmaniki |
| Xaridor oldida | Siz | Franshiza oluvchi, sifat boʻyicha siz ham | Ikkinchi firma |
| Hujjat | Filial nizomi | Roʻyxatdan oʻtgan franshiza shartnomasi | Taʼsis hujjatlari |
| Batafsil | Filial yoki boʻlinma | Shu maqola | Ikkita firma |
Filialning soligʻi, kassasi va ruxsatlari — 37-postning qadamlarida. Franshizada esa ikkinchi nuqtaning puli, xodimlari va xatarlari — boshqa tadbirkorniki; sizdan — nom, tartib, oʻqitish va nazorat.
Bizning talqinimizcha: yaqinlaringiz yoki oʻzingizning ikkinchi firmangizga «franshiza» berish aylanma soligʻi chegarasini boʻlish uchun boʻlsa, soliq organi bitimni haqiqiy iqtisodiy mazmuni boʻyicha hisobga olib, soliqni qayta hisoblashi mumkin (Soliq kodeksi, 14-modda) — ikkita firma boʻlimida.
Franshiza nima va qonunda qayerda yozilgan
Fuqarolik kodeksida franshiza shartnomasi «kompleks tadbirkorlik litsenziyasi shartnomasi» deb ataladi. Bir tomon ikkinchisiga haq evaziga «litsenziya kompleksi»ni beradi: firma nomi va qoʻriqlanadigan tijorat axboroti, shartnomada koʻrsatilgan boshqa obyektlar — tovar belgisi, xizmat koʻrsatish belgisi va hokazo; ular bilan birga obroʻ va tijorat tajribasi ham, belgilangan hajmda, hudud bilan yoki hududsiz (862-modda). Kodeksda franshiza beruvchi — «litsenziar», oluvchi — «litsenziat»; bu maqolada oddiy soʻzlar bilan: franshiza beruvchi va franshiza oluvchi (saytdagi boshqa maqolalarda «litsenziat» — davlat litsenziyasi egasi).
- Kim boʻla oladi. «Faqat tijorat tashkilotlari va tadbirkorlar sifatida roʻyxatga olingan fuqarolar» — MChJ yoki YaTT, ikkala tomonda ham (862-modda, 3-qism). Roʻyxatdan oʻtmagan shaxs, notijorat tashkilot franshiza ololmaydi va berolmaydi; shaklni tanlash — YaTT va MChJ yonma-yon.
- Muddat. Muddatli yoki muddatsiz (862-modda, 4-qism).
- Beruvchining majburiyatlari: texnik va tijorat hujjatlarini topshirish, franshiza oluvchi va uning xodimlariga yoʻl-yoʻriq berish, doimiy texnik va maslahat yordami, shu jumladan xodimlarni oʻqitish va malakasini oshirishda yordam (866-modda).
- Oluvchining majburiyatlari: firma nomidan shartnomadagidek foydalanish; sifatni beruvchinikiga aniq mos saqlash; binoning tashqi va ichki koʻrinishi boʻyicha koʻrsatmalarga amal qilish; xaridorga beruvchi beradigan barcha qoʻshimcha xizmatlarni berish; ishlab chiqarish sirlarini oshkor qilmaslik; xaridorga franshiza asosida ishlayotganini aniq usulda maʼlum qilish (867-modda).
- Qoʻshimcha franshiza. Shartnoma franshiza oluvchiga boshqalarga qoʻshimcha litsenziya (subfranshiza) berish huquqini yoki majburiyatini berishi mumkin; asosiy shartnoma tugasa, qoʻshimchasi ham tugaydi (864-modda).
«Tijorat konsessiyasi» atamasi va shartnomani uzaytirishda ustun huquq — Rossiya Fuqarolik kodeksidan, imzolashdan oldin beriladigan majburiy maʼlumot hujjati esa boshqa mamlakatlar qonunidan; bizning Kodeksda bunday moddalar yoʻq.
Ikki toʻlov: bir martalik va oylik
Kodeks toʻlov shaklini erkin qoldiradi: qatʼiy bir martalik yoki davriy toʻlovlar, tushumdan ajratmalar, beruvchi yetkazib beradigan tovarning ulgurji narxiga ustama yoki boshqa shakl (865-modda). Amalda ikkitasi uchraydi:
- Bir martalik toʻlov (ruschasi «паушальный взнос») — shartnoma tuzilganda: brend nomi ostida ishlashni boshlash, oʻqitish, ochilishda yordam.
- Oylik toʻlov (royalti) — tushumdan ulush yoki qatʼiy oylik toʻlov; baʼzan reklama uchun alohida toʻlov ham.
Ikkala toʻlovning hajmini qonun belgilamaydi va cheklamaydi — hammasi shartnomada. Bir narsani tekshiring: oylik toʻlov «yoʻq» deb yozilgan boʻlsa, u majburiy xaridlar narxiga yoki majburiy xizmatlarga kirgan boʻlishi mumkin (bizning maslahatimiz).
Oʻz hisobingizda bu toʻlovlar alohida qator boʻlsin: boshqaruv hisobi roʻyxatida «boshqa» qatori ataylab yoʻq — yangi turdagi pul harakati uchun yangi modda ochiladi (moddalar roʻyxati). Masalan:
Oluvchi, CHIQIM:
18. Franshiza: bir martalik
19. Franshiza: oylik toʻlov
Beruvchi, KIRIM:
18. Franshiza toʻlovlari
Franshiza oluvchi uchun bir martalik toʻlov ochilish xarajatlari roʻyxatiga, oylik toʻlov esa har oylik chiqimlarga qoʻshiladi: ochish xarajatlari va zaxira, 12 oylik pul rejasi. Tushumdan ulush zarar koʻrgan oyda ham toʻlanadi; zararsizlik nuqtasini shu bilan hisoblang (zararsizlik nuqtasi). Franshiza beruvchi aytgan «oʻzini oqlash muddati» — uning soʻzi; jadvalni oʻzingiz toʻldiring.
Shartnomada nima boʻladi: muddat va chiqish
Kodeks bir nechta shartni qonunning oʻzida beradi, qolganini taraflar yozadi. Bizning maslahatimiz — shartnomada kamida quyidagilar boʻlsin:
- Nima beriladi: tovar belgisi (guvohnoma raqami bilan), firma nomi, standart hujjatlari, retseptlar yoki dasturlar.
- Hudud va eksklyuzivlik: qaysi hudud, unda boshqa nuqta ochilmasligi.
- Toʻlovlar: bir martalik va oylik, tushum qanday aniqlanadi, qachon toʻlanadi.
- Majburiy xaridlar: qaysi tovar va kimdan, narx qanday belgilanadi.
- Oʻqitish va yordam: necha kun, kim uchun, ochilgandan keyin nima.
- Hisobot va nazorat: qaysi raqamlar, qanchalik tez-tez, tekshiruv tartibi.
- Sahifa, domen va mijozlar bazasi: kimniki, shartnoma tugaganda kimga qoladi.
- Muddat, uzaytirish va chiqish: necha yil, uzaytirish sharti, raqobat qilmaslik sharti qancha amal qiladi.
Qonunda bor narsalar:
- Muddatsiz shartnomadan chiqish. Har bir tomon istalgan vaqtda olti oy oldin ogohlantirib chiqishi mumkin, agar shartnomada uzunroq muddat yozilmagan boʻlsa (871-modda, 2-qism). Muddatli shartnomani muddatidan oldin Kodeksning shartnomani bekor qilish haqidagi umumiy qoidalari boʻyicha bekor qilish mumkin.
- Muddatidan oldin bekor qilish ham roʻyxatdan oʻtkaziladi. Muddatli shartnomani muddatidan oldin bekor qilish va muddatsiz shartnomani bekor qilish roʻyxatdan oʻtkazilishi kerak (871-modda, 4-qism); oʻzgartirish roʻyxatdan oʻtgandan keyingina kuchga kiradi (870-modda).
- Firma nomi yoʻqolsa. Kompleksdagi firma nomiga huquq tugab, yangisi berilmasa, shartnoma tugaydi (871-modda, 3-qism).
- Beruvchi nomini oʻzgartirsa — shartnoma yangi nom bilan davom etadi, agar oluvchi bekor qilishni talab qilmasa; davom etsa, oluvchi toʻlovni mutanosib kamaytirishni talab qilishi mumkin (873-modda). Kompleksdagi biror huquq tugasa (masalan, belgi muddati oʻtsa) — shartnoma qolgan qismi bilan davom etadi va oluvchi toʻlovni mutanosib kamaytirishni talab qilishi mumkin, agar shartnomada boshqacha yozilmagan boʻlsa (874-modda).
- Beruvchi oʻzgarsa. Alohida huquqning boshqa egaga oʻtishi shartnomani tugatmaydi (872-modda). Beruvchi YaTT vafot etsa, merosxoʻr tadbirkor sifatida roʻyxatdan oʻtgan yoki olti oy ichida oʻtsa, shartnoma davom etadi.
Qonunda uzaytirish huquqi yoʻq: uni shartnomada yozmasangiz, muddat tugagach beruvchi yangilashga majbur emas (bizning talqinimizcha). Bizning maslahatimiz: xona ijarasining muddati franshiza muddatidan qisqa boʻlmasin — ijara: imzolashdan oldin; xonani franshiza beruvchi ijaraga olib sizga bersa, bu subijara va ijaraga beruvchining roziligi kerak (subijara).
Roʻyxatdan oʻtkazish: qayerda, qancha vaqt va nima uchun
Franshiza shartnomasi beruvchini roʻyxatga olgan organ tomonidan roʻyxatdan oʻtkazilishi kerak; «ushbu qoidaga rioya qilmaslik shartnomaning haqiqiy hisoblanmasligiga sabab boʻladi» (Fuqarolik kodeksi, 863-modda). 2022-yil 1-iyuldan bu ish soddalashtirilgan elektron tartibda (Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 24-iyundagi 346-son qarori va u bilan tasdiqlangan maʼmuriy reglament — 1-ilova):
- Qayerda: davlat xizmatlari markazi yoki Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali (my.gov.uz) (qarorning 1-bandi).
- Kim topshiradi: franshiza oluvchi, beruvchi yoki ularning vakili.
- Hujjatlar: shartnomaning oʻzi; beruvchi chet ellik boʻlsa — oʻz mamlakatidagi reyestrdan koʻchirma va oʻzbek yoki rus tiliga notarial tasdiqlangan tarjima. Boshqa hujjat talab qilish mumkin emas (1-ilova, 9-band).
- Yigʻim undiriladi; portal orqali topshirilsa — kamroq; rad etilsa, toʻlangan yigʻim qaytarilmaydi (1-ilova, 10-band).
- Muddat: bir ish kuni (1-ilova, 13-band). Natija — yagona davlat reyestriga yozuv va QR-kodli elektron guvohnoma (14-band).
- Rad etish asoslari: arizachilar kompleksdagi huquqlarning tegishli egasi boʻlmasa; hujjatlar toʻliq boʻlmasa yoki ataylab soxta boʻlsa; hujjatlar qonunga zid boʻlsa; faoliyat uchun qonunga koʻra kerakli ruxsatnoma (litsenziya) boʻlmasa (1-ilova, 15-band). Rad etish haqidagi xabarni olgandan keyin uch oy ichida kamchilikni tuzatib, yigʻimsiz qayta topshirish mumkin (17-band).
Shartnomaga har qanday oʻzgartirish roʻyxatdan oʻtgandan keyin kuchga kiradi (870-modda); reglament muhim oʻzgarishlarni sanab beradi: shartnoma predmeti, narxi, muddatlari, hisob-kitob tartibi, taraflarning rekvizitlari va boshqalar (1-ilova, 3-band).
Bizning maslahatimiz: bir martalik toʻlovni shartnoma roʻyxatdan oʻtgandan keyin toʻlang yoki shartnomada «roʻyxatdan oʻtmasa, qaytariladi» deb yozing. Roʻyxatdan oʻtmagan shartnoma tuzilgan paytidan haqiqiy emas: unga tayanib hududni ham, belgidan foydalanish huquqini ham talab qilib boʻlmaydi; taraflar bir-biridan olganini qaytaradi, foydalanilgan nom va xizmat uchun esa qiymatini toʻlaydi (Fuqarolik kodeksi, 114-modda; bizning talqinimizcha).
Tovar belgisi va nou-xau
Tovar belgisi. Belgi faqat roʻyxatdan oʻtkazilgandan keyin himoya qilinadi (Fuqarolik kodeksi, 1102-modda); roʻyxatdan oʻtkazuvchi organ — Adliya vazirligi (Tovar belgilari toʻgʻrisidagi qonun, 7-modda). Belgi talabnoma berilgan kundan oʻn yil amal qiladi va egasining arizasi bilan har safar yana oʻn yilga uzaytiriladi (21, 22-moddalar). Roʻyxatdan oʻtish bosqichlari va muddatlari — 59-postda.
- Litsenziya qismi ham roʻyxatdan oʻtadi. Tovar belgisiga doir litsenziya shartnomasi Adliya vazirligida roʻyxatdan oʻtkazilishi kerak (Tovar belgilari toʻgʻrisidagi qonun, 30-modda; Fuqarolik kodeksi, 1106-modda). Franshiza shartnomasida bu qism — shartnomaning ajralmas qismi: roʻyxatdan oʻtmasa, «litsenziya shartnomasining tegishli qismi yoxud franshizing shartnomasi umuman tuzilmagan va haqiqiy emas deb hisoblanadi» (346-son qaror, 1-ilova, 4-band). Intellektual mulk shartnomalarini Adliya vazirligi oʻn besh kunda koʻrib chiqadi (Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 10-iyuldagi 427-son qarori, 1-ilova, 23-band).
- Sifat sharti. Belgi litsenziyasida oluvchi tovarining sifati beruvchinikidan past boʻlmasligi va beruvchi buni nazorat qilishi yoziladi (30-modda).
- Litsenziya boʻyicha foydalanish ham foydalanish. Franshiza oluvchining belgidan foydalanishi belgi egasining foydalanishi hisoblanadi (27-modda) — roʻyxatdan keyin.
- Belgi Oʻzbekistonda roʻyxatdan oʻtmagan boʻlsa, 346-son qaror uni roʻyxatdan oʻtkazishni taraflar ixtiyoriga qoldiradi (1-ilova, 4-band) — lekin bunday nom uchun hech kim mutlaq huquqqa ega emas. Chet eldagi roʻyxat Oʻzbekistonni qamramaydi (birovning belgisi va import brend). Qonun belgini xalqaro shartnomalarga muvofiq ham himoya qiladi (Tovar belgilari toʻgʻrisidagi qonun, 4-modda), shuning uchun xalqaro (Madrid) roʻyxat Oʻzbekiston koʻrsatilgan va rad etilmagan boʻlsa amal qiladi (bizning talqinimizcha).
- Firma nomi. Yuridik shaxs oʻz firma nomidan foydalanishga boshqa yuridik shaxsga franshiza shartnomasi asosida ruxsat berishi mumkin; shartnomada isteʼmolchini chalgʻitmaslik choralari yoziladi (Firma nomlari toʻgʻrisidagi qonun, 8-modda).
Nou-xau — tijorat siri. Retseptlar, ish tartibi, yetkazib beruvchilar roʻyxati va oʻqitish materiallari roʻyxatdan oʻtkazilmasdan himoya qilinadi, agar ular sir saqlansa (Fuqarolik kodeksi, 1095-modda); franshiza oluvchi ularni shartnoma tugagandan keyin ham, axborot sir boʻlib turguncha oshkor qilmaydi (1097-modda). Tijorat siri toʻgʻrisidagi qonun boʻyicha sir rejimi oʻz-oʻzidan paydo boʻlmaydi: sir boʻlgan maʼlumotlar roʻyxati, ular bilan ishlash qoidasi, kimga berilgani hisobi va hujjatda «tijorat siri» belgisi egasining nomi bilan (10-modda); maxfiylik haqidagi qoidalarni fuqarolik-huquqiy shartnomaga kiritish rejimni oʻrnatishning «zaruriy shartidir» (8-modda). Franshiza oluvchining xodimlari bu majburiyatni oʻz ish beruvchisi bilan imzolaydi (mehnat shartnomasi namunasi).
Narx, hudud va raqobat: nima mumkin, nima yoʻq
Mumkin (Fuqarolik kodeksi, 868-modda, 1-qism): beruvchi oluvchining hududida boshqa franshiza bermasligi yoki oʻzi ishlamasligi; oluvchi shu hududda beruvchi bilan raqobat qilmasligi; oluvchi beruvchining raqobatchilaridan franshiza olmasligi; nuqtaning joyi va binoning tashqi va ichki koʻrinishini beruvchi bilan kelishish.
Haqiqiy emas (868-modda, 3-qism): beruvchi oluvchining sotuv narxini yoki narx chegarasini belgilashi; oluvchi faqat maʼlum toifadagi xaridorlarga yoki faqat oʻz hududidagi xaridorlarga sotishi haqidagi shartlar. Hududdan tashqaridan kelgan xaridorga sotishni taqiqlab boʻlmaydi (bizning talqinimizcha).
Bahsli boʻlishi mumkin (868-modda, 2-qism): ruxsat etilgan cheklovlar ham bozor holati va taraflarning mavqeiga qarab raqobat qonunchiligiga zid boʻlsa, antimonopol organ yoki manfaatdor shaxs daʼvosi bilan haqiqiy emas deb topilishi mumkin. Raqobat toʻgʻrisidagi qonun raqobatchi boʻlmagan tadbirkorlar oʻrtasida qayta sotish narxini cheklaydigan, hudud yoki xaridorlar doirasini cheklaydigan kelishuvlarga, agar ular raqobatni cheklashga yoki isteʼmolchilar huquqlariga zarar yetkazishga olib kelsa yoki olib kelishi mumkin boʻlsa, yoʻl qoʻymaydi (19-modda, 3-qism); ishlab chiqarishni takomillashtirish, texnika taraqqiyoti, innovatsiya va shunga oʻxshash maqsadlardagi kelishuvlarga istisno bor (5-qism) — narx va raqobatchilar.
Bizning maslahatimiz: beruvchi narxni tavsiya qilishi mumkin — menyu yoki narx roʻyxatini «tavsiya etilgan narx» deb yuboring; shartnomada «oluvchi beruvchi belgilagan narxda sotadi» degan band yozmang.
Har bir nuqtaniki: xaridor, litsenziya, kassa va xodimlar
- Xaridor oldida. Xaridorning sotuvchisi — franshiza oluvchi; nuqsonli tovar uchun Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisidagi qonun boʻyicha u javob beradi. Bundan tashqari, sifat boʻyicha talablarda franshiza beruvchi subsidiar javob beradi, oluvchi beruvchining mahsulotini oʻzi ishlab chiqarsa — solidar (Fuqarolik kodeksi, 869-modda). Bizning talqinimizcha, subsidiar — xaridor avval oluvchidan talab qiladi, u qondirmasa — beruvchidan.
- Peshlavha. Sotuvchi oʻz firma nomi, manzili va ish tartibini xaridorga maʼlum qilishi va buni lavhada koʻrsatishi shart, davlat tilida (Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisidagi qonun, 5-modda). Franshiza oluvchi bundan tashqari franshiza asosida ishlayotganini xaridorga «juda aniq usulda» bildiradi (Fuqarolik kodeksi, 867-modda). Demak, eshikda brend bilan birga oluvchining oʻz nomi ham turadi (bizning talqinimizcha).
- Litsenziya va xabarnoma. Litsenziya faqat uni olgan shaxs tomonidan ishlatiladi, uni boshqaga berish taqiqlangan (Litsenziyalash, ruxsat berish va xabardor qilish tartib-taomillari toʻgʻrisidagi qonun, 13-modda). Franshiza oluvchi oʻz nomiga oladi: turistik faoliyat (ichki, chiqish yoki kirish turizmi) uchun — litsenziya, turagentlik uchun — xabarnoma; til va boshqa kurslar uchun — xabarnoma; bogʻcha (oilaviy bogʻchadan tashqari), maktab, kollej, oliy taʼlim yoki haydovchilar tayyorlash uchun — taʼlim litsenziyasi; kafe uchun litsenziya yoʻq, lekin soat 23.00 dan 06.00 gacha ishlash va spirtli ichimlik sotish uchun xabarnoma yuboriladi (biznes turi boʻyicha). Kerakli litsenziya boʻlmasa, franshiza shartnomasini roʻyxatdan oʻtkazish rad etilishi mumkin (346-son qaror, 1-ilova, 15-band).
- Kassa va soliq. Har bir nuqtada oluvchining oʻz kassasi va oʻz soliq hisobi — kassa kimga kerak. Beruvchidan olingan tovar — hujjat bilan kirim (kirim hujjat bilan); beruvchining toʻlov hisob-fakturalari — ESF.
- Xodimlar. Ish beruvchi — mehnat shartnomasini tuzgan tashkilot yoki YaTT (Mehnat kodeksi, 19-modda), yaʼni franshiza oluvchi. Mehnat kodeksida franshiza haqida soʻz yoʻq; beruvchining oluvchi xodimlariga yoʻl-yoʻriq berishi va ularni oʻqitishda yordam berishi (866-modda) ularni beruvchining xodimiga aylantirmaydi (bizning talqinimizcha).
- Mijozlar bazasi. Nuqtaning mijozlar roʻyxati beruvchining CRM yoki ilovasiga tushsa, bu shaxsga doir maʼlumotlarni boshqa shaxsga «berish» hisoblanadi (bizning talqinimizcha) — maʼlumotni boshqalarga berish.
Chet el brendi: soliq, QQS va valyuta
Brend chet ellik boʻlsa, toʻlov tartibi oʻzgaradi. Stavkalar Soliq kodeksida; bu yerda — faqat kim, nima va qaysi modda.
- Royalti nima. Tovar belgisidan va nou-xaudan foydalanish huquqi uchun toʻlovlar — royalti (Soliq kodeksi, 44-modda). Bizning talqinimizcha, oylik toʻlov ham, brend va nou-xau uchun bir martalik toʻlov ham shu taʼrifga tushadi; alohida haq toʻlanadigan oʻqitish yoki loyiha — xizmat.
- Daromad soligʻi manbada. Oʻzbekistonda doimiy muassasasi boʻlmagan chet ellikka toʻlanadigan royalti — Oʻzbekistondagi manbadan daromad; soliqni toʻlovchi soliq agenti sifatida hisoblab, ushlab qoladi (351-modda), stavka — 353-moddada. Ikki tomonlama soliqqa tortishning oldini olish toʻgʻrisidagi bitim kamroq stavka yoki ozod qilishni berishi mumkin: chet ellik daromadning haqiqiy egasi boʻlsa va soliq rezidentligini tasdiqlovchi hujjatni toʻlov kunidan kechiktirmay bersa (357-modda).
- QQS. Xaridor Oʻzbekistonda boʻlsa, chet ellikning xizmati Oʻzbekistonda koʻrsatilgan hisoblanadi (241-modda); QQSni oʻzbek tomoni — yuridik shaxs yoki YaTT — soliq agenti sifatida hisoblab toʻlaydi (255-modda). Shartnoma narxida QQS boʻlmasa, agent uni ustiga qoʻshadi.
- Valyuta. Litsenziya shartnomalari boʻyicha haq toʻlash — joriy xalqaro operatsiya va «cheklovlarsiz amalga oshiriladi» (Valyutani tartibga solish toʻgʻrisidagi qonun, 15-modda); bank talab qilgan hujjatlar berilsa, operatsiyani bajaradi (20-modda). Shartnoma bojxona qoʻmitasining «E-kontrakt» tizimiga kiritiladi (Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 14-maydagi 283-son qarori, 1-band; bizning talqinimizcha, franshiza shartnomasi — xizmatlar importi shartnomasi).
- Oldindan toʻlov. Xizmat uchun oldindan toʻlab, xizmat 180 kun ichida olinmasa, operatsiya kapital harakati deb qaraladi (11-modda); shundan keyin yana qirq besh kun (kichik tadbirkorlik subyekti uchun toʻqson kun) ichida ham olinmasa, qonun javobgarlik belgilaydi (11¹-modda) — oʻqitish yoki loyiha uchun oldindan toʻlashda shuni hisobga oling.
- Roʻyxatdan oʻtkazish. Chet ellik beruvchi bilan shartnoma ham 346-son qaror tartibida roʻyxatdan oʻtkaziladi — uning reyestridan koʻchirma va notarial tarjima bilan.
Bizning talqinimizcha, franshiza toʻlovlari oluvchining foyda soligʻi bazasida asoslangan va hujjatlashtirilgan xarajat sifatida chegiriladi (305-modda); aylanma soligʻidagi oluvchi uchun ular soliq bazasini kamaytirmaydi (463-modda). Beruvchi uchun royalti — foyda soligʻi boʻyicha daromad (297-modda).
Sotib olishdan oldin: oʻn ikki savol
Bizning maslahatimiz — pul toʻlashdan oldin javobini yozma oling:
- Belgi kimniki? Oʻzbekiston reyestrida yoki Oʻzbekiston koʻrsatilgan xalqaro (Madrid) roʻyxatda — kim nomida, qaysi sinflarda va qachongacha (nom va sinflar).
- Beruvchi kim? MChJ, YaTT yoki chet el kompaniyasi; Oʻzbekistonda vakili kim.
- Nechta nuqta ishlayapti va nechtasi yopilgan? Kamida ikki-uchta franshiza oluvchi bilan oʻzingiz gaplashing.
- Standart yozilganmi? Ish tartibi, xizmat standarti, retseptlar — koʻrsatishsin (bir varaqlik reglament, xizmat standarti).
- Bir martalik toʻlovga nima kiradi? Oʻqitish, loyiha, ochilishda yordam, birinchi tovar.
- Oylik toʻlov qanday hisoblanadi? Tushumdan ulush, qatʼiy toʻlov yoki ustama; tushumni kim va qanday aniqlaydi; beruvchi chet ellik boʻlsa, shartnomadagi toʻlov manbada soliq ushlanishidan oldingi summami yoki «qoʻlga» summami (ikkinchi holda soliq amalda sizning zimmangizda).
- Nima majburiy sotib olinadi? Tovar, uskuna, dastur — kimdan va qaysi narxda.
- Hudud yozilganmi? Eksklyuziv hudud, uning chegarasi, unda yana nuqta ochilmasligi.
- Muddat, uzaytirish va chiqish. Necha yil, uzaytirish sharti, raqobat qilmaslik muddati, ogohlantirish muddati; beruvchi yordamni toʻxtatsa yoki Oʻzbekistondan ketsa nima boʻladi.
- Tugaganda nima qoladi? Peshlavha, telefon raqami, sahifa, mijozlar bazasi va qoldiq tovar.
- Xona kimniki? Siz ijaraga olasizmi yoki beruvchimi; ijara muddati franshiza muddatidan qisqa emasmi.
- Raqamlar. Ikki toʻlovni 12 oylik pul rejasiga qoʻshib, yomon holatni ham hisoblang.
Bir savolga «keyin aytamiz» deyishsa, uni shartnomaga yozdiring yoki imzolamang.
Oʻz biznesingizni franshizaga berish
Bizning maslahatimiz — tayyorlik uchun toʻrt shart:
- Ikkinchi nuqta ishlayapti. Bir xil tartib bilan kamida ikkita oʻz nuqtangiz bir xil natija berayotgan boʻlsin (ikki joyni bitta hisobda).
- Tartib yozilgan. Kassa, tovar qabuli, tozalik, xizmat — har biri bir varaqda (reglament, sirli mijoz).
- Belgi Oʻzbekistonda roʻyxatdan oʻtgan — sizning nomingizda (belgi nimani himoya qiladi).
- Har bir nuqtaning raqamlari alohida — qaysi biri foyda keltirayotganini bilasiz (yoʻnalish boʻyicha foyda).
Franshiza paketi — oluvchiga beriladigan hujjatlar:
FRANSHIZA PAKETI
1. Belgi guvohnomasi
2. Ish reglamentlari
3. Xizmat standarti
4. Oʻqitish rejasi
5. Tovar va yetkazuvchilar
6. Hisobot shakli
7. Shartnoma loyihasi
8. Tijorat siri roʻyxati
9. Sir bilan muomala tartibi
10. Hisob: kimga nima berildi
Har varaqda: «tijorat siri»
belgisi va egasining nomi
- Sirni himoya qiling. Sir boʻlgan maʼlumotlar roʻyxati; ular bilan muomala tartibi va unga rioya etilishini nazorat qilish; kimga qaysi hujjat berilgani hisobi; paketdagi hujjatlarga «tijorat siri» belgisi va egasining nomi; shartnomada maxfiylik sharti (Tijorat siri toʻgʻrisidagi qonun, 8, 10-moddalar). Bu choralar koʻrilmaguncha sir rejimi oʻrnatilgan hisoblanmaydi (8-modda).
- Narxni tavsiya qiling, belgilamang (868-modda, 3-qism).
- Tushumni koʻring. Oylik toʻlov tushumdan ulush boʻlsa, uni hisoblash uchun nuqtaning sotuvi kerak: kassa cheklari va kunlik hisobot bitta tizimga tushsa, toʻlov boʻyicha bahs kamayadi (bizning maslahatimiz).
- Sahifa va domen. Brendning domeni, sahifasi va asosiy hisobi sizniki boʻlib qoladi (domen va parollar, biznes akkaunt); oluvchi qaysi sahifani yuritishi va tugaganda unga nima qolishi — shartnomada.
- Shartnomani roʻyxatdan oʻtkazing, har bir oʻzgarishni, muddatidan oldin tugatishni va muddatsiz shartnomadan chiqishni ham; tovar belgisi litsenziya qismi — Adliya vazirligida.
- Toʻlovlarni hujjatlashtiring. Oluvchiga har bir toʻlov uchun hisob-faktura; daromad — foyda yoki aylanma soligʻi bazasida.
Davlat franshizani rivojlantirish boʻyicha alohida qaror tayyorlashni rejalashtirgan: Prezidentning 2026-yil 27-avgustdagi PF-175-son Farmoni loyihani 2026-yil dekabrga belgilagan — milliy franshiza standartlari, ijara, bir martalik toʻlov va xorijda brendni roʻyxatdan oʻtkazish uchun moliyaviy yordam (3-ilova, 16-band). 2026-yil 18-noyabrda bu qarorni lex.uz da topmadik. Mahalliy brendni chet elga franshiza bilan berishdan tushgan daromadni uch yil foyda soligʻidan ozod qilish taklifi (PF-138-son Farmon, 2025-yil 19-avgust, 1-ilova, 38-band) ham hozircha reja: Soliq kodeksida bunday norma yoʻq.
Tekshiruv roʻyxati
Franshiza oluvchi, imzolashdan oldin (bizning maslahatimiz):
- Belgi Oʻzbekiston reyestrida yoki Oʻzbekiston koʻrsatilgan xalqaro (Madrid) roʻyxatda beruvchi nomida va muddati oʻtmagan.
- Oʻn ikki savolga yozma javob.
- Ikki toʻlov 12 oylik pul rejasida, yomon holat bilan.
- Shartnomada narxni belgilovchi band yoʻq, hudud va chiqish yozilgan.
- Ijara muddati franshiza muddatidan qisqa emas.
- Bir martalik toʻlov — roʻyxatdan oʻtgandan keyin yoki qaytarish sharti bilan.
Imzolagandan keyin, ikkala tomon:
- Oluvchining oʻz litsenziyasi yoki xabarnomasi; litsenziya kerak boʻlsa, uni shartnomani roʻyxatdan oʻtkazishdan oldin oling: usiz rad etilishi mumkin.
- Shartnomani davlat xizmatlari markazida yoki my.gov.uz portalida roʻyxatdan oʻtkazish.
- Tovar belgisi litsenziya qismini Adliya vazirligida roʻyxatdan oʻtkazish; oluvchining kassasi va mehnat shartnomalari.
- Peshlavhada oluvchining oʻz nomi, manzili va ish tartibi.
- Chet ellik beruvchi boʻlsa — «E-kontrakt», manbada soliq va QQS agenti.
- Har bir oʻzgarish, muddatidan oldin tugatish va muddatsiz shartnomadan chiqish — yana roʻyxatdan.
Qonun nima deydi
- Fuqarolik kodeksi, 50-bob «Kompleks tadbirkorlik litsenziyasi (franshizing)»: 862-modda (taʼrif, taraflar, muddat), 863 (yozma shakl va roʻyxatdan oʻtkazish, aks holda haqiqiy emas), 864 (qoʻshimcha litsenziya), 865 (toʻlov shakli), 866, 867 (taraflarning majburiyatlari), 868 (cheklovchi shartlar), 869 (beruvchining javobgarligi), 870, 871 (oʻzgartirish va bekor qilish, olti oy), 872–874. Shuningdek 1095, 1097 (oshkor etilmagan axborot), 1101 (firma nomi), 1102, 1106 (tovar belgisi va litsenziya shartnomasi).
- Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 24-iyundagi 346-son qarori: 1-band; 1-ilova (franshizing shartnomalarini roʻyxatdan oʻtkazish maʼmuriy reglamenti), 2, 3, 4, 9, 10, 13, 14, 15, 17-bandlar. Fuqarolik kodeksi (birinchi qism): 114-modda (haqiqiy boʻlmagan bitim oqibatlari).
- Tovar belgilari, xizmat koʻrsatish belgilari va tovar kelib chiqqan joy nomlari toʻgʻrisidagi qonun: 4, 7, 21, 22, 27, 30-moddalar. Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 10-iyuldagi 427-son qarori: 1-ilova, 23-band.
- Tijorat siri toʻgʻrisidagi qonun: 8, 10-moddalar. Firma nomlari toʻgʻrisidagi qonun: 8-modda.
- Raqobat toʻgʻrisidagi qonun (OʻRQ-850): 19-modda, 3 va 5-qismlar. Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisidagi qonun: 5-modda.
- Litsenziyalash, ruxsat berish va xabardor qilish tartib-taomillari toʻgʻrisidagi qonun: 13-modda; 1-ilova (litsenziyalar), 3-ilova (xabarnomalar). Mehnat kodeksi: 19-modda.
- Soliq kodeksi: 14, 44, 241, 255, 297, 305, 351, 353, 357, 463-moddalar. Valyutani tartibga solish toʻgʻrisidagi qonun: 11, 11¹, 15, 20-moddalar. Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 14-maydagi 283-son qarori: 1-band («E-kontrakt»).
- Amalda: Prezidentning 2026-yil 1-iyundagi PQ-210-son qarori, 4-band «v» («Yoshlar biznesi» dasturi boʻyicha 1 000 dan ortiq ish oʻrni yaratgan franchayzing tarmoqlarini kengaytirish uchun kredit).
- Rejalar: Prezidentning 2026-yil 27-avgustdagi PF-175-son Farmoni, 3-ilova, 16-band; 2025-yil 19-avgustdagi PF-138-son Farmoni, 1-ilova, 38-band.
Ochiq savollar
- Alohida qonun loyihasi. regulation.gov.uz saytida franshiza haqida qonun yoki PF-175 boʻyicha qaror loyihasi muhokamaga qoʻyilganmi — aniqlay olmadik.
- YaTT va firma nomi. Kodeks YaTTni franshizaning ikkala tomoni sifatida qabul qiladi; Firma nomlari toʻgʻrisidagi qonunning 8-moddasi esa firma nomidan foydalanishga yuridik shaxsdan yuridik shaxsga ruxsat berishni yozadi. 2026-yildan YaTT ham firma nomiga ega boʻlishi mumkin (YaTT va MChJ yonma-yon); beruvchi yoki oluvchi YaTT boʻlsa, firma nomi qismi qanday boʻladi — yuristning fikri kerak.
- Aylanma soligʻidagi oluvchi va QQS. 255-modda soliq agenti sifatida barcha yuridik shaxslar va YaTTni sanaydi; QQS toʻlovchisi boʻlmagan oluvchi ham chet el beruvchisi uchun agentmi — bizning talqinimizcha ha, soliq organidan tasdiq oling.
- Bitim stavkalari. Qaysi mamlakat bilan bitim bor va royalti boʻyicha qaysi stavka — bu maqola uchun oʻqimadik.
- Chet ellik beruvchi va 863-modda. Kodeks shartnomani «beruvchini roʻyxatga olgan organ» roʻyxatdan oʻtkazadi deydi; chet ellik uchun 346-son qaror tartibi yagona yoʻlmi — bizning talqinimizcha ha, amalda: qarorning 1-ilovasi, 9-bandi chet ellik litsenziarni nazarda tutadi.
- Litsenziya va roʻyxatdan oʻtkazish tartibi. 346-son qaror kerakli litsenziya boʻlmasa rad etishga ruxsat beradi; nuqta hali ochilmagan paytda litsenziya qachon kerakligi aytilmagan.
Bu maqola umumiy maʼlumot, yuridik yoki buxgalteriya maslahati emas.