Sayt konstruktori yoki CMS: biznes uchun qaysi yoʻl, nima sizniki boʻladi va qanday chiqib ketasiz
Avada · Tekshirilgan sana: 2026-yil 18-noyabr · Manbalar — maqola oxirida
Ochiq aytamiz: Avada sayt konstruktori, CMS yoki shablon sotmaydi, yurist ham emas. Biz biznes uchun CRM, sayt va Telegram-botlar yaratamiz va yuritamiz — demak, «buyurtma asosida» yoʻlida biz ham bir tomonmiz. Shuning uchun uch yoʻlning har birining, shu jumladan buyurtmaning ham kamchiligini ochiq yozamiz. Bu yerda hech qaysi konstruktor, CMS, xosting yoki shablonni tavsiya qilmaymiz va hech qanday summa yozmaymiz.
Maqola doʻkon, kafe, oʻquv markazi, klinika yoki xususiy maktabning egasi va direktori uchun.
Qisqasi
- Uch yoʻl bor. Sayt konstruktori — sayt platformaning oʻz serverida turadi, siz obuna toʻlaysiz va tayyor bloklardan yigʻasiz. Tayyor CMS (koʻpincha ochiq kodli) — saytni boshqarish tizimi, uni oʻzingiz tanlagan xostingga oʻrnatasiz. Buyurtma asosidagi kod — dasturchi yoki studiya siz uchun yozadi.
- Konstruktorda sayt ijarada. Obuna toʻxtasa, sayt ham toʻxtaydi; amalda eksport qisman yoki umuman yoʻq. Domen nomingizda boʻlsa, sizda qoladi; matn, rasm va mijozlar roʻyxati esa — nusxasini oʻzingiz saqlasangiz.
- Tayyor CMSda fayllar va maʼlumotlar bazasi sizning xostingingizda. Ularni istalgan xostingga koʻchirsa boʻladi, lekin yadro, mavzu va modullarni kimdir doim yangilab turishi kerak.
- Dasturchiga pul toʻlaganingiz kodni sizniki qilmaydi. Qonunga koʻra shartnomada bevosita yozilmagan huquqlar oʻtkazilmagan hisoblanadi, shartnoma bevosita mutlaq deb koʻrsatmagan huquq mutlaq emas, shartnoma esa yozma boʻladi.
- Mijozlar maʼlumoti chet eldagi serverda turishi mumkin, lekin qonundagi uch shartdan biri bajarilganda (rozilik haqida — Ochiq savollarda); biometrik va genetik maʼlumotlar Oʻzbekistonda saqlanishi shart, onlayn doʻkon buyurtmalari uchun esa alohida ochiq savol bor.
- Sayt orqali sotsangiz, yoʻl qaysi boʻlmasin qoida bir xil: sotuvchi haqidagi maʼlumot, narx, yetkazish va shartnomani bekor qilish tartibi saytda boʻladi, elektron toʻlovga elektron chek yuboriladi.
- Tanlashdan oldin chiqishni rejalang: birinchi oyda saytdan nimani olib chiqa olishingizni sinab koʻring.
Mundarija
- Qisqa javob: uch yoʻl bir jadvalda
- Uch yoʻl qanday ishlaydi
- «Bepul» va «shablon» nimani anglatadi
- Nima sizniki: matn, domen, maʼlumot va kod
- Qanday chiqib ketasiz: eksport va koʻchish
- Buyurtma qilsangiz: shartnoma va topshirish
- Kim tahrir qiladi va kim yangilaydi
- Toʻlov, tillar va qidiruv
- Mijozlar maʼlumoti qayerda turadi
- Uch yil yonma-yon: nima takrorlanadi
- Biznes turi boʻyicha tanlov
- Tekshiruv roʻyxati
- Qonun nima deydi
- Ochiq savollar
Qisqa javob: uch yoʻl bir jadvalda
Uch yoʻlning qisqa solishtiruvi — konstruktor yoki buyurtma asosida boʻlimida. Bu yerda boshqa kesim: sayt qayerda turadi, ketganda nima olasiz va kim yangilaydi.
| Sayt konstruktori | Tayyor CMS | Buyurtma asosidagi kod | |
|---|---|---|---|
| Sayt qayerda turadi | Platformaning serverida; qaysi davlatda — platformadan soʻrang | Siz tanlagan xostingda | Siz tanlagan xostingda |
| Ishga tushirish | Kunlar | Kunlar yoki haftalar | Haftalar yoki oylar |
| Kim oʻzgartiradi | Oʻzingiz, muharrirda | Oʻzingiz yoki dasturchi, boshqaruv panelida | Koʻpincha dasturchi; boshqaruv paneli boʻlsa — oʻzingiz |
| Kim yangilaydi | Platforma | Siz yoki pudratchi: yadro, mavzu, modullar | Dasturchi, shartnoma boʻyicha |
| Ketganda nima olasiz | Domen (nomingizda boʻlsa), matn, rasm, mijozlar roʻyxati; dizayn va doʻkon odatda qoladi | Fayllar va maʼlumotlar bazasi — istalgan xostingga | Shartnomada va topshirishda yozilgan narsa |
| Oʻzbekiston kartalari bilan toʻlov | Faqat platforma roʻyxatidagi tizimlar | Qoʻshimcha modul bilan | Kelishilganicha |
| Har yili takrorlanadi | Obuna, domen | Xosting, domen, yangilash va zaxira nusxa | Xosting, domen, yuritish shartnomasi |
| Xavf | Obuna toʻxtasa, sayt yoʻqoladi; boshqa joyga koʻchirish qiyin | Yangilanmasa, zaif boʻlib qoladi va buziladi | Dasturchi ketsa, kim davom ettiradi? |
Konstruktor bir sahifali sayt yoki kichik biznes sayti uchun koʻpincha yetadi. Oʻzbekiston kartalari bilan toʻlov, oʻz CRMingiz yoki ombor bilan ulash kerak boʻlsa, tayyor CMS yoki buyurtma asosidagi kod haqida oʻylang. Qaysi birini tanlasangiz ham, kirish huquqlari sizda boʻlsin. CRM uchun xuddi shu tanlov — obuna, litsenziya yoki buyurtma — toʻlashning uch yoʻli boʻlimida.
Avval: sayt kerakmi? Baʼzan xaritadagi kartochka, ijtimoiy tarmoqdagi sahifa yoki bot yetadi — sayt kerakmi, ilova, bot yoki sayt, boshlashdan oldin bitta varaq. Bizning talqinimizcha, ijtimoiy tarmoqdagi sahifa ham, bitta havola sahifasi ham ijaradagi joy; oʻz domeningizdagi sayt — oʻzingiz nazorat qiladigan yagona manzil.
Uch yoʻl qanday ishlaydi
Sayt konstruktori. Sayt platformaning oʻz serverida turadi. Siz roʻyxatdan oʻtasiz, tayyor shablon yoki bloklarni tanlaysiz va matn, rasm, narxlarni muharrirda oʻzingiz qoʻyasiz. Server, xavfsizlik va yangilashni platforma yuritadi, buning evaziga har oy yoki har yili obuna toʻlaysiz. Platforma ruxsat bermagan narsani oʻzgartira olmaysiz: dizayn bloklari, formalar, toʻlov tizimlari va tillar — uning roʻyxatidan. Eng kichik holat — bitta havola sahifasi: ijtimoiy tarmoqdagi profildan bir nechta havolaga olib boradigan bir sahifa. Bu ham konstruktor, faqat yanada tor.
Tayyor CMS. CMS — saytni boshqarish tizimi: sahifa, yangilik, katalog va narxlarni boshqaruv panelidan dasturchisiz oʻzgartirishga imkon beradigan dastur. Ochiq kodli CMSni bepul yuklab olib, oʻzingiz tanlagan xostingga oʻrnatish mumkin; tijorat CMSlari litsenziya bilan sotiladi. Ustiga mavzu (dizayn shabloni) va modullar qoʻyiladi: doʻkon, forma, toʻlov, tillar. Fayllar va maʼlumotlar bazasi sizning xostingingizda turadi. Yadro, mavzu va har bir modul alohida yangilanadi — buni siz tomondan kimdir qilishi kerak.
Buyurtma asosidagi kod. Dasturchi yoki studiya saytni topshiriq boʻyicha yozadi: tayyor dasturlash asosida (freymvork) yoki CMS ustiga. Oʻz mantiqingiz shu yerda boʻladi: yozilish, shaxsiy kabinet, CRM yoki buxgalteriya dasturi bilan ulanish. Topshiriq qanday yozilishi — toʻldirilgan misol: doʻkon sayti. Bizning maslahatimiz: dasturchidan saytni matn va narxlarni xodimlaringiz oʻzi oʻzgartira oladigan boshqaruv paneli bilan qurishni soʻrang, aks holda har bir oʻzgarish uchun unga murojaat qilasiz.
Toʻrtinchi yoʻl — oylik toʻlovli «tayyor sayt». Bu odatda sotib olish emas, ijara: sayt, domen va xosting ijaraga beruvchida qoladi. Rozi boʻlishdan oldin nimani yozma soʻrash kerakligi — konstruktor yoki buyurtma asosida.
«Bepul» va «shablon» nimani anglatadi
Bepul tarif. Konstruktorlarning bepul tariflari koʻp. Ularning ochiq sahifalari va sharhlarda yozilishicha, bepul tarifda odatda sayt platformaning subdomenida turadi, unda platforma belgisi yoki reklamasi koʻrinadi, imkoniyatlar cheklangan, oʻz domeningiz esa pullik tarifda ulanadi. Bu amaliyot, qonun emas, va har bir platformada boshqacha. Ochiq kodli CMS ham bepul yuklab olinadi, lekin unga xosting va domen kerak. Bizning talqinimizcha, bepul tarif — gʻoyani sinash uchun; biznes sayti uchun domen sizning nomingizda boʻlishi muhimroq. Saytni tanishingiz bepul qilib bersa ham, konstruktor hisobi sizning pochtangizga ochilsin va domen sizning nomingizga olinsin — domen, xosting va parollar sizning nomingizda.
Shablonning uch turi.
- Konstruktor shablonlari va bloklari — faqat shu konstruktor ichida ishlaydi; uni tark etsangiz, dizayn u yerda qoladi.
- CMS mavzulari — xostingga oʻrnatiladi, bepul yoki pullik; pullik mavzuning litsenziyasi va yangilanishlari muddatli boʻlishi mumkin.
- Tayyor HTML shablonlar — ularni ishlaydigan saytga aylantirish uchun dasturchi kerak.
Shablon — litsenziya bilan ishlatiladigan asar. Dastur va dizayn mualliflik huquqi obyekti, ulardan boshqalar huquq egasi bilan shartnoma asosida foydalanadi. Ommaviy foydalanuvchilar uchun dastur nusxalarida «shartnomaning tipik talablari bayon etib qoʻyilishi mumkin» («Elektron hisoblash mashinalari uchun yaratilgan dasturlar va maʼlumotlar bazalarining huquqiy muhofazasi toʻgʻrisida»gi Qonun, 11-modda); dastur nusxalarini sotishda shartlar nusxada bayon qilingan boʻlsa, mualliflik shartnomasi yozma tuzilgan hisoblanadi (mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonun, 42-modda). Bizning talqinimizcha, dastur sifatidagi shablon (masalan, CMS mavzusi) sahifasidagi litsenziya shartlari va konstruktorning foydalanish shartlari shu holatga eng yaqin: qonun shablon va konstruktorni alohida nomlamaydi. Fuqarolik kodeksiga koʻra, «Litsenziya shartnomasi beriladigan huquqlarni, foydalanish chegaralari va muddatlarini aniqlashi lozim» (1036-modda). Bizning maslahatimiz: shablonni olishdan oldin uning litsenziyasini oʻqing — nechta saytda ishlatish mumkin, yangilanishlar qancha muddat beriladi, muddat tugasa nima boʻladi. Shablon bilan kelgan namunaviy rasm va matnlarni oʻzingiznikiga almashtiring.
Nima sizniki: matn, domen, maʼlumot va kod
Toʻrt narsa alohida qaraladi; kod — keyingi boʻlimlarda.
1. Matn, rasm va logotip. Mualliflik huquqi obyektlari boʻlgan asarlar qatorida dasturlar ham, matn, surat va dizayn ham bor («Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar toʻgʻrisida»gi Qonun, 6-modda). Ularga huquq muallifda, u huquqni yozma bergan shaxsda yoki — xodim xizmat vazifasida yaratgan boʻlsa — ish beruvchida boʻladi (34-modda); saytni qaysi platformada qurganingiz buni oʻzgartirmaydi. Fuqarolik kodeksiga koʻra, mutlaq huquq natija ifodalangan «moddiy obyektga nisbatan mulk huquqidan qatʼi nazar mavjud boʻladi» (1038-modda): fayl yoki server kimda turgani huquqni oʻtkazmaydi. Bizning maslahatimiz: matn, surat va narx roʻyxatlarining asl nusxalarini platformadan tashqarida saqlang.
2. Platforma, shablon va CMS. Konstruktordan ham, ochiq kodli CMSdan ham siz litsenziya boʻyicha foydalanasiz: dasturdan boshqalarning foydalanishi «huquq egasi bilan tuzilgan shartnoma asosida amalga oshiriladi» (dasturlar haqidagi qonun, 11-modda). Bizning talqinimizcha, konstruktorda bu shartnoma — platformaning foydalanish shartlari, ochiq kodli CMSda — uning ochiq litsenziyasi. Biz oʻqigan hujjatlarning birortasi konstruktor, CMS, shablon yoki ochiq litsenziyani alohida nomlamaydi: umumiy litsenziya va mualliflik huquqi qoidalari qoʻllanadi. CMS ustiga aynan siz uchun yozilgan mavzu va modullar — buyurtma asosidagi kod, ularga «Buyurtma qilsangiz» boʻlimidagi qoidalar tegishli.
3. Domen. Domen kimning nomiga roʻyxatdan oʻtgan boʻlsa, oʻshanga biriktirilgan. Nizom domen egasini (Nizomda — domen nomining Maʼmuri) «domen nomini oʻz nomiga roʻyxatdan oʻtkazgan yuridik yoki jismoniy shaxs» deb taʼriflaydi (4-band); u domendan foydalanish uchun ham, saytlardagi qonunchilikni buzuvchi axborot uchun ham javob beradi (35, 36-bandlar). Domen mulk emas, foydalanish huquqi: «Roʻyxatga olingan domen nomi domen nomi Maʼmurining shaxsiy mulki hisoblanmaydi» (74-band). Konstruktor yoki dasturchi domenni siz uchun roʻyxatdan oʻtkazsa, u kimning nomiga yozilganini tekshiring — buning sabablari domen, xosting va parollar sizning nomingizda boʻlimida.
4. Mijozlar maʼlumoti. Formadan kelgan arizalar va buyurtmalar — sizning bazangiz; platforma ularga sizning topshirigʻingiz bilan ishlov beradi (bizning talqinimizcha; «Mijozlar maʼlumoti qayerda turadi» boʻlimi). Platforma shartlarida eksport bor-yoʻqligini oldindan tekshiring. Obuna asosidagi xizmatda maʼlumot kimniki ekani CRM misolida — CRM uchun har oy toʻlasangiz: maʼlumot kimniki.
Sayt — tizim sifatida. «Axborotlashtirish toʻgʻrisida»gi Qonunga koʻra, Oʻzbekistonda «axborot resurslari va axborot tizimlari ommaviy hamda xususiy mulk boʻlishi mumkin» (9-modda). Bizning talqinimizcha, bu saytga tizim sifatida egalik haqida; kodga mualliflik huquqini u almashtirmaydi — u shartnoma bilan hal boʻladi.
Qanday chiqib ketasiz: eksport va koʻchish
Konstruktordan. Konstruktorlarning yordam sahifalarida va xosting kompaniyalarining 2026-yilgi qoʻllanmalarida yozilishicha (amaliyot, qonun emas):
- bir mashhur konstruktorda sahifalarni fayl sifatida eksport qilish faqat eng yuqori tarifda bor, muharrirning oʻzi koʻchmaydi;
- oʻsha konstruktorda eksport qilingan saytning formalari faqat obuna davom etsa ishlaydi; katalog, savat va toʻlov, CRM bilan ulanish, shaxsiy kabinetlar va SSL sertifikati koʻchmaydi;
- yana ikki yirik konstruktorda saytni eksport qilishning rasmiy imkoni umuman yoʻq (raqib konstruktorning maʼlumotiga koʻra).
Bizning talqinimizcha, konstruktordan ketish odatda saytni qaytadan qurish demak: matn, rasm va katalog — sizdagi fayllardan, dizayn va doʻkon — yangidan.
Tayyor CMSdan. Fayllar va maʼlumotlar bazasini nusxalab, istalgan xostingga oʻtkazsa boʻladi. Pullik mavzu va modullarning litsenziyasi yangi joyda ham amal qiladimi — ularning shartlarini tekshiring.
Buyurtma asosidagi saytdan. Hammasi topshirishga bogʻliq: kod ombori yoki arxiv, maʼlumotlar bazasi, dizayn fayllari, kirishlar va qisqa hujjat sizda boʻlsa, boshqa dasturchi davom ettira oladi — almashtirish, kod va maʼlumot.
Platforma xavfi. 2019-yilda qoʻshni davlatda bitta konstruktordagi saytlardan biri sababli platformaning umumiy IP manzili bloklangan; shu konstruktordagi koʻp saytlar egalari domenni boshqa manzilga yoʻnaltirguncha ochilmay qolgan (mahalliy nashrning xabari). Platforma oʻz foydalanuvchi shartnomasi boʻyicha ham loyihani bloklashi mumkin. Bu Oʻzbekistondagi hodisa emas, umumiy platforma xavfiga bir misol. Bizning talqinimizcha, oʻz nomingizdagi domen — chiqish eshigi: uni boshqa joyga yoʻnaltirasiz, lekin bu faqat matn va rasmlarni koʻchira olsangiz yordam beradi.
Zaxira nusxa. Provayderning nusxasi sizniki emas: konstruktordagi sayt uchun ham eksportni oʻzingiz oling — provayderning zaxira nusxasi sizniki emas, zaxira nusxa: 3-2-1 qoidasi.
Chiqishni birinchi oyda sinab koʻring (bizning maslahatimiz):
CHIQISH SINOVI (1-OY)
1. Domen kimning nomida?
2. Kirish: biznes pochtasi,
ikki bosqichli kirish?
3. Sahifalar matni va
rasmlari: nusxa bormi?
4. Arizalar va buyurtmalar:
faylga chiqdimi?
5. Katalog va narxlar:
faylga chiqdimi?
6. Zaxira nusxa: oxirgisi
qachon, qayerda?
7. Mavzu va modullar:
litsenziya kimda?
8. Kod: ombor yoki arxiv
sizdami?
9. Toʻlashni toʻxtatsak,
nima qoladi?
Buyurtma qilsangiz: shartnoma va topshirish
Pul toʻlash huquqni oʻtkazmaydi. Kod haqidagi qonun qoidalari batafsil — kod kimniki: qonun nima deydi. Oʻsha boʻlimda oʻz namunaviy shartnomamiz nimani yozishini ham ochiq aytganmiz: dasturiy taʼminotimiz, uning dastlabki kodi va platformamizga mutlaq huquqlar bizda qoladi, sizga litsenziya beriladi; faqat siz uchun yaratilgan va platformaning bir qismi boʻlmagan natijalarga mutlaq huquqlar toʻliq toʻlovdan keyin sizga oʻtadi. Sayt uchun qisqasi (dastur ham asar — mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonun, 6-modda):
- «Muallif buyurtmaning mualliflik shartnomasi boʻyicha asarni shartnoma shartlariga muvofiq yaratish va uni buyurtmachiga topshirish majburiyatini oladi»; shaxsiy nomulkiy huquqlar muallifda qoladi (41-modda).
- «Mualliflik shartnomasi boʻyicha boshqa shaxslarga oʻtkaziladigan huquqlar, agar shartnomada bevosita boshqacha qoida nazarda tutilgan boʻlmasa, mutlaq boʻlmagan huquqlar hisoblanadi» (38-modda; Fuqarolik kodeksi, 1067-modda).
- Shartnomada bevosita koʻrsatilmagan foydalanish huquqlari «boshqa shaxsga oʻtkazilmagan deb hisoblanadi»; hudud yozilmasa, huquq «Oʻzbekiston Respublikasi hududi bilan cheklanadi» (39-modda).
- «Mualliflik shartnomasi yozma shaklda tuzilishi kerak, qonunda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno» (42-modda; Fuqarolik kodeksi, 1069-modda). Dasturga mulkiy huquqlarni oʻtkazish shartnomasida dasturdan «foydalanish hajmi va usullari», «haq toʻlash tartibi va mukofot puli miqdori», shartnomaning amal qilish muddati albatta yoziladi (dasturlar haqidagi qonun, 7-modda).
- Faqat xodimning xizmat dasturiga mulkiy huquqlar, shartnomada boshqacha yozilmagan boʻlsa, ish beruvchiga tegishli (dasturlar haqidagi qonun, 8-modda; mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonun, 34-modda; Fuqarolik kodeksi, 1062-modda); tashqi dasturchi yoki studiya bilan hammasini shartnoma hal qiladi.
- Muallifni kelajakda yaratadigan har qanday natijasiga mutlaq huquqlarni berishga majburlaydigan shartnoma «oʻz-oʻzidan haqiqiy emas» (Fuqarolik kodeksi, 1037-modda): shartnomaga aniq natijani — shu saytni — yozing.
Bizning talqinimizcha, sayt qurish odatda pudrat shartnomasi (Fuqarolik kodeksi, 631-modda): pudratchi ish natijasini — ishlaydigan saytni — topshiradi, buyurtmachi qabul qilib, haq toʻlaydi. Kod va dizaynga huquqlar esa mualliflik shartnomasi shartlari bilan oʻtadi; kodeks bu ikkisini birlashtirmaydi, shuning uchun shartnomada ikkalasi ham boʻlsin. Batafsil — buyurtma dastur: shartnomada nimani tekshirish, taklifda nima yozilgan boʻlishi kerak, dasturchi tanlash.
Shartnomaga nima yoziladi (bizning maslahatimiz):
- Sayt uchun yaratilgan kod, dizayn va matnlarga mutlaq huquqlar biznesga oʻtadi.
- Foydalanish usullari: oʻzgartirish, istalgan xostingga joylash, boshqa dasturchiga berish, Oʻzbekistondan tashqarida ham ishlatish — va har bir usul uchun haq (mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonun, 39-modda).
- Dasturchi ishlatgan tayyor qismlar (ochiq kodli CMS, mavzu, modullar) roʻyxati va ularning litsenziyalari.
- Manba kodi qachon va qanday shaklda topshiriladi.
- Huquqlar qancha muddatga oʻtkaziladi. Muddat yozilmasa, muallif besh yildan keyin, olti oy oldin yozma ogohlantirib, shartnomani bekor qilishi mumkin (39-modda).
Topshirish roʻyxati (bizning maslahatimiz):
- domen va xosting hisobi biznes nomida;
- saytning boshqaruv paneliga administrator kirishi biznesda;
- manba kodi: kod ombori yoki arxiv;
- maʼlumotlar bazasining nusxasi va zaxira nusxalar qayerda turishi;
- dizayn fayllari;
- modullar va litsenziyalar roʻyxati;
- saytni qanday ishga tushirish va yangilash haqida qisqa hujjat.
Kim tahrir qiladi va kim yangilaydi
Konstruktorda xodimlaringiz muharrirda oʻzi tahrir qiladi; server va platformani konstruktor yangilaydi. Chegara — muharrir ruxsat bergan narsa.
Tayyor CMSda matn, narx va yangiliklarni xodimlar boshqaruv panelidan oʻzgartiradi. Yadro, mavzu va modullarni yangilash — alohida ish: yangilanmasa, sayt zaif boʻlib qoladi va buziladi. Bizning talqinimizcha, eng katta xavf — muallifi tashlab ketgan modul: u yangilanmay qoladi va yangi yadro bilan ishlamasligi mumkin. Har bir yangilashdan oldin zaxira nusxa oling. Bu ishni kim qilishini oldindan kelishing: oʻzingiz, xodimingiz yoki pudratchi — texnik xizmatga nima kiradi.
Buyurtma asosidagi kodda boshqaruv paneli boʻlsa — xodimlar, boʻlmasa — har bir matn va narx uchun dasturchi. Xavf — «Dasturchi ketsa, kim davom ettiradi?»: oʻz dasturchingiz boʻlsa, ertaga kim yurita oladi.
Kim tahrir qilsa ham, javob saytning egasida. Sayt egasi axborotni joylashtirishdan oldin «uning toʻgʻriligini tekshirishi», notoʻgʻrisini esa «darhol oʻchirib tashlashi» kerak, aks holda saytdan foydalanish cheklanishi mumkin («Axborotlashtirish toʻgʻrisida»gi Qonun, 12¹-modda; batafsil — qonun nima deydi). Kim nimani eʼlon qila olishi va kim oʻchira olishi aniq boʻlsin.
Toʻlov, tillar va qidiruv
Karta toʻlovi. Amalda Oʻzbekiston kartalaridan toʻlov mahalliy toʻlov tizimi bilan shartnoma orqali ulanadi: firma yoki YaTT, bank hisobi, HTTPS va saytning server tomonidan toʻlov tizimiga ulanishi kerak; yirik xorijiy toʻlov xizmatlari Oʻzbekistonda roʻyxatdan oʻtgan bizneslarga xizmat koʻrsatmaydi (Toshkentdagi xosting kompaniyasining 2025-yilgi maqolalari; amaliyot, qonun emas). Shuning uchun:
- konstruktorda — faqat uning roʻyxatidagi tizimlar: tanlashdan oldin roʻyxatda Oʻzbekiston kartalari bilan ishlaydigan tizim borligini tekshiring va ulanishni yozma soʻrang;
- tayyor CMSda — toʻlov tizimining moduli yoki ulanish qoʻllanmasi orqali;
- buyurtma asosidagi kodda — kelishilganicha.
Biz hech qaysi konstruktorda Oʻzbekiston kartalari bilan toʻlovni sinab koʻrmadik.
Sayt orqali sotsangiz, qonun yoʻlga qaramaydi. Sotuvchi oʻz elektron savdo maydonchasini tashkil etishi mumkin va xaridorga tovarlar va ularni sotib olish qoidalari haqida «toʻliq axborotni» berishi kerak («Elektron tijorat toʻgʻrisida»gi Qonun, 9-modda). Oferta sotuvchining nomini, «pochta va elektron manzilini, telefon raqamini», qonunda nazarda tutilgan boʻlsa litsenziya haqidagi maʼlumotni, shartnoma tuzish tartibini, yetkazish va toʻlov shartlarini hamda narxlarni oʻz ichiga olishi kerak (16-modda); elektron toʻlovda «virtual kassaning elektron cheki» xaridorga yuboriladi (23-modda). Shartnoma tuzilguniga qadar xaridor sotuvchi, narx, yetkazish, kafolat, litsenziyalarning QR-kodi va shartnomani bekor qilish tartibi haqida maʼlumot oladi («Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida»gi Qonun, 28¹-modda). Konstruktor bularning hammasini saytga joylashtirishga imkon beradimi — tekshiring. Oferta matni — saytdagi oferta, doʻkonning savatdan chekkacha yoʻli — onlayn doʻkon ochish va oʻz saytingizda buyurtma: savatdan chekkacha.
Tillar. Sotuvchi va savdo qoidalari haqidagi maʼlumot isteʼmolchiga davlat tilida beriladi: «Mazkur maʼlumot qoʻshimcha ravishda boshqa tillarda ham taqdim etilishi mumkin» (isteʼmolchilar huquqlari haqidagi qonun, 5-modda); onlayn sotuvda shartnomadan oldingi maʼlumot — «davlat tilida yoki taraflarning kelishuviga koʻra boshqa tilda» (28¹-modda). Butun sayt qaysi tilda boʻlishi haqida — qonun nima deydi. Yoʻllar boʻyicha (amaliyot): konstruktorda bir necha til tarif va platformaga bogʻliq, tayyor CMSda til moduli bilan qoʻshiladi, buyurtma asosidagi kodda boshidan rejalashtiriladi.
Qidiruv va tezlik. Konstruktorlar odatda sahifa sarlavhasi, tavsifi va sayt xaritasi uchun asosiy maydonlarni beradi (amaliyot, qonun emas). Bizning talqinimizcha, qidiruvdagi oʻrin vositadan koʻra matn, tezlik va domenga koʻproq bogʻliq. Keyin boshqa joyga koʻchsangiz, eski manzillar va yoʻnaltirishlar saqlanmasa, qidiruvdagi oʻrin yoʻqolishi mumkin. Qidiruvga tayyorlash narxga qanday taʼsir qilishi — narxni nima belgilaydi.
Mijozlar maʼlumoti qayerda turadi
Formadagi maʼlumot — shaxsga doir maʼlumot. Ism, telefon, manzil va buyurtma — shaxsga doir maʼlumotlar. Konstruktorda ular platformaning serverida, tayyor CMS va buyurtma asosidagi saytda — siz tanlagan xostingda turadi. Maʼlumotni Oʻzbekistondan tashqariga uzatish — «transchegaraviy uzatish» («Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisida»gi Qonun, 15-modda).
Nima Oʻzbekistonda qolishi shart (27¹-modda, 2026-yilgi tahrir). «Quyidagi shaxsga doir maʼlumotlar Oʻzbekiston Respublikasi hududida saqlanishi shart»:
- «jismoniy shaxslarning biometrik maʼlumotlari»;
- «jismoniy shaxslarning genetik maʼlumotlari»;
- Oʻzbekistonda faoliyat yuritayotgan telekommunikatsiya operatorlari xizmatlaridan foydalanuvchilarning maʼlumotlari.
Bizning talqinimizcha, yuz yoki barmoq izi bilan kirish tizimidagi maʼlumotlar ham biometrik maʼlumot — ular Oʻzbekistondagi serverda turishi shart.
Boshqa maʼlumot chet elda — uch shartdan biri bilan. 27¹-moddaning uchinchi qismiga koʻra, ikkinchi qismda nomlanmagan maʼlumotlar Oʻzbekistondan tashqarida saqlanishi va ularga ishlov berilishi mumkin, agar shartlardan biri bajarilsa:
- «chet davlatni shaxsga doir maʼlumotlarning bir xil himoya qilinishini taʼminlovchi davlat sifatida tan olish» — yaʼni davlat Vazirlar Mahkamasi roʻyxatida boʻlsa;
- operator (maʼlumotga ishlov beruvchi; bizning talqinimizcha, formangiz maʼlumoti uchun bu siz — baza mulkdori va odatda operator, platforma esa sizning topshirigʻingiz bilan ishlov beradi) vakolatli davlat organi tasdiqlaydigan talablarga javob beruvchi standart shartnomaviy shartlar yoki majburiy korporativ qoidalarni qabul qilsa va ularga rioya etsa;
- operator roʻyxatini vakolatli davlat organi tasdiqlaydigan xalqaro standartlarga rioya etsa.
Onlayn doʻkon uchun alohida savol. Vazirlar Mahkamasining 2016-yilgi 185-son qarori bilan tasdiqlangan Nizomda elektron tijoratdagi elektron hujjatlar va shartnoma maʼlumotlarini Oʻzbekistonda saqlash talabi hamon turibdi; u 27¹-modda bilan qanday birga qoʻllanishi aniq emas — xaridor maʼlumotlari va server. Biz bu Nizomni bu maqola uchun oʻqimadik. Bizning maslahatimiz: saytdan sotsangiz, buyurtmalar bazasini chet eldagi serverga qoʻyishdan oldin buni yurist bilan aniqlang.
Roʻyxat. Vazirlar Mahkamasining 2026-yil 29-iyuldagi 415-son qarori bilan 49 davlat va hududdan iborat roʻyxat tasdiqlangan; unda Yevropa Ittifoqining barcha davlatlari, Buyuk Britaniya, Shveysariya, Rossiya, Yaponiya, Koreya Respublikasi, Singapur va Kanada bor. AQSH roʻyxatda faqat izoh bilan: Yevropa Ittifoqi va AQSH oʻrtasidagi maʼlumotlarni himoya qilish dasturi doirasida faoliyat koʻrsatayotgan kompaniyalar uchun. Roʻyxatda yoʻq davlatlar haqida qaror shunday deydi: «Roʻyxatga kiritilmagan chet davlatlarga shaxsga doir maʼlumotlarning har qanday shaklda uzatilishiga operator va shaxsga doir maʼlumotlar bazasi mulkdori tomonidan vakolatli davlat organi belgilagan huquqiy, tashkiliy va texnik shartlar bajarilgan taqdirda ruxsat beriladi» (4-band). Uzatish paytida maʼlumot tarqalib ketsa, operator bu haqda vakolatli organga «24 soat ichida» xabar beradi va «72 soat ichida» batafsil axborot beradi (4-band). Standart shartnomaviy shartlar va majburiy korporativ qoidalarga talablar qarorga koʻra «uch oy muddatda» tasdiqlanishi kerak edi (7-band); ular tasdiqlanganini biz topmadik (Ochiq savollar).
Rozilik. Rozilik «uning olinganligi faktini tasdiqlash imkonini beruvchi har qanday shaklda» beriladi; maxsus maʼlumotlar uchun subyektning «yozma shakldagi, shu jumladan elektron hujjat tarzidagi» roziligi talab etiladi (21-modda). Bizning talqinimizcha, klinika saytidagi sogʻliq haqidagi maʼlumotlar maxsus maʼlumotlarga kiradi. Rozilik matni qanday boʻlishi — rozilikda nima boʻlishi kerak, formadagi yozuv haqida — qonun nima deydi.
Platforma — uchinchi shaxs. Qonun mulkdor yoki operatorga maʼlumotlarga ishlov berishni uchinchi shaxsga topshirishga ruxsat beradi, xususan, subyektning yozma roziligi boʻlsa yoki bu subyekt bilan tuzilgan shartnomani ijro etish uchun boʻlsa (31-modda). Bizning talqinimizcha, konstruktor yoki xosting — siz ishlov berishni topshirgan operator yoki uchinchi shaxs; maʼlumotni himoya qilish uchun «zarur huquqiy, tashkiliy va texnik choralarni» koʻrish majburiyati esa sizda qoladi (31-modda). Bizning maslahatimiz: formadagi rozilik matniga maʼlumotni sayt platformasi yoki xostingga topshirishni ham yozing. Qonunni buzganlikda aybdor shaxslar «belgilangan tartibda javobgar boʻladi» (33-modda).
Bizning maslahatimiz: platformadan serverlari qaysi davlatda ekanini yozma soʻrang va javobni roʻyxat bilan solishtiring — qaysi tizim qayerda turadi, provayderni qanday tanlash: 10 savol.
Uch yil yonma-yon: nima takrorlanadi
Solishtirganda birinchi yilni emas, uch yilni koʻring; usul — uch yillik hisob boʻlimida. Bu yerda faqat nima takrorlanishi, summasiz:
- Konstruktor: obuna — har oy yoki har yili, toʻxtamasdan; domen — har yili; kerakli imkoniyat (oʻz domeni, doʻkon, eksport, tillar) yuqoriroq tarifda boʻlsa — oʻsha tarif. Obuna toʻxtasa, sayt ham toʻxtaydi.
- Tayyor CMS: xosting va domen — har yili; pullik mavzu va modullarning litsenziyasi va yangilanishlari — muddati boʻyicha; yangilash, zaxira nusxa va tuzatish — oʻzingiz yoki pudratchi.
- Buyurtma asosidagi kod: qurish — bir marta; xosting va domen — har yili; yuritish shartnomasi va har bir yangi oʻzgarish.
Har bir yoʻlning bir martalik va har yilgi xarajatlari — bir martalik va har yilgi xarajatlar. Yuritish narxiga odatda nima kirmasligi — nima kirmaydi.
Xorijiy obunadan QQS. Soliq kodeksining qoʻshilgan qiymat soligʻi (QQS) boʻlimi Internet orqali koʻrsatiladigan xizmatlarning bir turini «elektron shakldagi xizmatlar» deb ataydi; xususan, ularga dasturdan masofadan foydalanish huquqi, foydalanuvchilarning saytlarini saqlab turish, saytlarni boshqarish xizmatlari, «domen nomlar berish, xosting xizmatlarini koʻrsatish» va saytlarda statistika yuritish kiradi (282-modda). Ularni Oʻzbekistonda turgan yoki faoliyat yuritayotgan shaxs olsa, realizatsiya qilish joyi — Oʻzbekiston (241-modda). Chet el yuridik shaxsi bunday xizmatni Oʻzbekiston yuridik shaxsiga koʻrsatsa, «bunday xizmatlarning mazkur xaridorlari soliq agentlari deb eʼtirof etiladi» (255, 278-moddalar): firma bu xizmat uchun QQSni hisoblab, ushlab qoladi va budjetga oʻtkazadi, oʻzi QQS toʻlovchi boʻlmasa ham. YaTT bu holda soliq agenti deb atalmagan: 255-moddaning ikkinchi qismi YaTTni soliq agenti deydi, lekin «ushbu moddaning toʻrtinchi qismida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno», toʻrtinchi qism esa aynan chet el yuridik shaxslarining elektron xizmatlari haqida. Unda QQSni kim toʻlashini oʻqigan qatorlarimiz aniq aytmaydi (Ochiq savollar). Bizning maslahatimiz: xorijiy konstruktor, xosting yoki domen uchun karta bilan toʻlashdan oldin buxgalteringiz bilan gaplashing. Bizning talqinimizcha, dasturchining bir martalik buyurtma ishi 282-moddadagi elektron xizmatlarga kirmaydi; moddadagi roʻyxat ochiq, shuning uchun bu toʻgʻridan-toʻgʻri qoida emas, talqin; unga qaysi qoidalar qoʻllanishini biz bu maqola uchun oʻqimadik.
Biznes turi boʻyicha tanlov
Odatdagi yoʻllar (bizning maslahatimiz; sayt turlari — sayt turlari):
| Biznes va sayt | Koʻpincha yetadi | Keyingi yoʻl qachon kerak |
|---|---|---|
| Kafe, salon, usta: bir sahifali sayt (landing) | Konstruktor | Onlayn buyurtma va karta toʻlovi kerak boʻlsa |
| Kichik firma: biznes sayti | Konstruktor yoki tayyor CMS | Xodimlar koʻp sahifani tez-tez yangilasa — tayyor CMS |
| Doʻkon: katalog yoki internet-doʻkon | Doʻkon moduli bor tayyor CMS | Ombor, CRM yoki buxgalteriya dasturi bilan ulanish kerak boʻlsa — buyurtma asosidagi kod |
| Oʻquv markazi: kurslar va yozilish | Konstruktor yoki tayyor CMS | Shaxsiy kabinet, toʻlov va CRM bilan ulanish kerak boʻlsa |
| Klinika: xizmatlar, shifokorlar, yozilish | Tayyor CMS | Sogʻliq yoki biometrik maʼlumot yigʻilsa — avval server davlati va yozma rozilik |
| Xususiy maktab yoki oliygoh | Tayyor CMS | Koʻp boʻlim, bir necha til va bir necha muharrir boʻlsa |
Onlayn kurs. Darslarni sotish uchun tayyor kurs platformasi va oʻz saytingiz farqi — kurs uchun platforma yoki oʻz saytingiz.
Klinika. Rozilik (21-modda) va biometrik maʼlumot (27¹-modda) — yoʻl tanlashdan oldin. Qabulga yozilish formasi konstruktorda ham boʻladi, lekin server qaysi davlatda ekanini bilmasangiz, uni tanlamang (bizning maslahatimiz).
Maktab va oliygoh. Xususiy maktab va xususiy oliygoh bu maqola uchun biznes. Taʼlim tashkiloti saytida nima eʼlon qilinishi kerakligi — qonun nima deydi. Davlat maktabi yoki oliygohi saytini .uz zonasida, Oʻzbekistondagi serverda yoki davlat platformasida qurishga majbur qiladigan qoidani biz oʻqigan hujjatlarda topmadik — buni yuqori turuvchi organdan aniqlang.
Qachon boshqa yoʻlga oʻtish. Bizning maslahatimiz: konstruktor yetmay qolganining belgilari — kerakli toʻlov tizimi roʻyxatda yoʻq, CRM yoki ombor bilan ulanish kerak, tarif cheklovlari ishga xalaqit beradi. Kengaytirishmi yoki yangisini qurishmi — eski tizimni kengaytirishmi yoki yangisiga oʻtishmi.
Tanlashdan oldin oʻzingizga va sotuvchiga beriladigan savollar (bizning maslahatimiz):
TANLASHDAN OLDIN: 8 SAVOL
1. Saytda nima boʻladi:
sahifa, katalog, savat,
kabinet?
2. Matn va narxni kim
oʻzgartiradi?
3. Karta toʻlovi kerakmi?
Tizim roʻyxatda bormi?
4. CRM yoki buxgalteriya
bilan ulanish kerakmi?
5. Qaysi tillar kerak?
6. Server qaysi davlatda?
7. Nimani eksport qilsa
boʻladi?
8. Toʻlashni toʻxtatsak,
nima qoladi?
Tekshiruv roʻyxati
Bizning maslahatimiz — butun roʻyxat uchun.
Tanlashdan oldin:
- Saytda nima boʻlishi yozilgan: sahifalar, katalog, savat, kabinet, tillar.
- Matn va narxni kim oʻzgartirishi aniq.
- Toʻlov tizimi ulanishi yozma tasdiqlangan.
- Server qaysi davlatda ekani maʼlum va roʻyxat bilan solishtirilgan; saytdan sotsangiz, buyurtmalar bazasining joyi yurist bilan aniqlangan.
- Eksport va toʻlashni toʻxtatgandagi holat shartlarda oʻqilgan.
Ishga tushirishda:
- Domen biznes nomida; konstruktor yoki xosting hisobi biznes pochtasida.
- Administrator kirishi biznesda, ikki bosqichli kirish yoqilgan.
- Formada rozilik matni bor, unda platforma yoki xostingga topshirish ham yozilgan; sotuvda sotuvchi maʼlumoti, narx, yetkazish va shartnomani bekor qilish tartibi bor.
- Elektron toʻlovga elektron chek yuboriladi.
Birinchi oyda:
- Chiqish sinovi oʻtkazilgan (yuqoridagi varaq).
- Zaxira nusxa sizning joyingizda ham bor.
Buyurtma qilganda:
- Shartnoma yozma; kod, dizayn va matnga mutlaq huquqlar, foydalanish usullari, ular uchun haq va muddat yozilgan.
- Manba kodi, maʼlumotlar bazasi va dizayn fayllari topshirilgan.
- Kim yuritishi va yangilashi kelishilgan.
Qonun nima deydi
- «Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisida»gi Qonun (2019-yil 2-iyul, OʻRQ-547; 2026-yil 12-sentabrdagi tahrir): 15, 20, 21, 27¹, 31, 33-moddalar.
- Vazirlar Mahkamasining 2026-yil 29-iyuldagi 415-son qarori (shaxsga doir maʼlumotlar bir xil himoya qilinishini taʼminlovchi chet davlatlar roʻyxati): 2, 4, 7-bandlar va ilova.
- «Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar toʻgʻrisida»gi Qonun (2006-yil 20-iyul, OʻRQ-42; 2021-yil 21-avgustdagi tahrir): 6, 34, 38, 39, 41, 42-moddalar.
- «Elektron hisoblash mashinalari uchun yaratilgan dasturlar va maʼlumotlar bazalarining huquqiy muhofazasi toʻgʻrisida»gi Qonun (1994-yil 6-may, 1060-XII; 2025-yil 9-avgustdagi tahrir): 7, 8, 11-moddalar.
- Fuqarolik kodeksi, ikkinchi qism (2026-yil 19-iyuldagi tahrir): 631, 1036, 1037, 1038, 1062, 1067, 1069-moddalar.
- «Elektron tijorat toʻgʻrisida»gi Qonun (2022-yil 29-sentabr, OʻRQ-792; 2026-yil 25-iyuldagi tahrir): 9, 16, 23-moddalar.
- «Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida»gi Qonun (1996-yil 26-aprel, 221-I; 2026-yil 2-fevraldagi tahrir): 5, 28¹-moddalar.
- «Axborotlashtirish toʻgʻrisida»gi Qonun (2003-yil 11-dekabr, 560-II; 2026-yil 3-noyabrdagi tahrir): 9, 12¹-moddalar.
- «UZ» domenidagi domen nomlarini roʻyxatdan oʻtkazish va ulardan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi Nizom (Adliya vazirligida 1830-son bilan roʻyxatdan oʻtgan; 2026-yil 5-martdagi tahrir): 4, 35, 36, 74-bandlar.
- Soliq kodeksi (2026-yil 21-oktabrdagi tahrir): X boʻlim, qoʻshilgan qiymat soligʻi — 241, 255, 278, 282-moddalar.
- Bu maqola uchun oʻqilmagan: Vazirlar Mahkamasining 2016-yilgi 185-son qarori bilan tasdiqlangan Nizom (elektron tijorat hujjatlarini saqlash; onlayn doʻkon haqidagi maqolamizda ochiq savol).
- Qonun emas: konstruktorlar va xosting kompaniyalarining ochiq sahifalari (2026-yil 18-noyabrda oʻqilgan) — eksport, bepul tarif va karta toʻlovi haqidagi amaliyot.
Ochiq savollar
- Rozilik bilan chet elda saqlash. 15-modda roʻyxatda yoʻq davlatga uzatishni subyekt roziligi bilan ham ruxsat etadi; 2026-yilgi 27¹-modda esa uch shartni sanaydi va rozilikni tilga olmaydi. Bizning talqinimizcha, faqat rozilik yetmaydi — shartlardan biri ham bajarilishi kerak (chet eldagi server yoki xizmat); rasmiy tushuntirishni topmadik.
- Elektron tijorat hujjatlari. 185-son qaror Nizomidagi elektron hujjatlar va shartnoma maʼlumotlarini Oʻzbekistonda saqlash talabi 2026-yilgi 27¹-modda bilan qanday birga qoʻllanishi aniq emas; onlayn doʻkon haqidagi maqolamizda ham bu ochiq savol.
- Standart shartnomaviy shartlar. Ularga va majburiy korporativ qoidalarga talablar 415-son qarorga koʻra uch oy ichida tasdiqlanishi kerak edi; lex.uz da tasdiqlanganini topmadik. Maʼlumotlar roʻyxatda yoʻq davlatda saqlanadigan boʻlsa, ishga tushirishdan oldin ular tasdiqlanganini tekshiring.
- Reyestr. 20-modda faqat Oʻzbekistonda saqlanishi shart boʻlgan bazalarni nomlaydi, 31-modda esa bazalarni roʻyxatdan oʻtkazishni umumiy majburiyat sifatida saqlab qolgan. Bizning talqinimizcha, oddiy aloqa formasining bazasi roʻyxatdan oʻtmaydi (reyestr: kimga kerak); rasmiy tushuntirishni topmadik.
- Roʻyxatdagi davlatga uzatish amalda. 415-son qarorning 4-bandi «qoʻshimcha ruxsatnomalarsiz» uzatishni xalqaro kelishuvlar asosida tashkil etilgan tizimlar uchun yozadi; oddiy biznesning roʻyxatdagi davlatdagi konstruktorga uzatishi qanday tekshirilishi aytilmagan.
- YaTT va xorijiy obuna. 255-moddaning toʻrtinchi qismi va 278-modda soliq agenti sifatida faqat yuridik shaxslarni nomlaydi, 255-moddaning ikkinchi qismi esa toʻrtinchi qism hollarida YaTTni agentlar qatoridan chiqaradi. Unda chet el firmasi QQSni oʻzi toʻlaydimi (278-modda jismoniy shaxslarga xizmat haqida) va YaTT bu yerda jismoniy shaxs hisoblanadimi — oʻqigan qatorlarimiz aniq aytmaydi; buxgalter bilan aniqlang.
- Davlat tili toʻgʻrisidagi qonun. Uni oʻqimadik, shuning uchun butun sayt qaysi tilda boʻlishi kerakligi haqida oʻsha qonunning qoidasini aytmaymiz.
- Konstruktor shabloni. Platforma shartlarida shablon platformaniki deb yozilgan boʻlsa, dizaynni boshqa joyga olib ketish mumkinmi — bu shartnoma masalasi, biz oʻqigan qonunlar hal qilmaydi.
- Qulaylik va cookie. Saytni nogironligi bor odamlar uchun qulay qilish va cookie fayllari haqida alohida qoidani biz oʻqigan hujjatlarda topmadik; cookie shaxsga doir maʼlumot yigʻsa, umumiy qonun qoʻllanadi.
- Yangi tahrirlar. 2026-yil 12-dekabrdan Elektron tijorat qonuniga oʻzgarishlar (OʻRQ-1173; onlayn doʻkon haqidagi maqolamizga koʻra, ular biz iqtibos keltirgan 9, 16 va 23-moddalarga ham tegadi) va Soliq kodeksiga oʻzgarishlar (lex.uz da 278–281-moddalar ham belgilangan) kuchga kiradi; yangi tahrirlarni biz solishtirmadik. Elektron tijorat qonunidagi oʻzgarishlar haqida — qonun nima deydi.
Bu maqola umumiy maʼlumot, yuridik yoki buxgalteriya maslahati emas.