Ofis serveri, xosting yoki bulut: sayt, CRM va maʼlumotlar qayerda turadi va zaxira nusxa qanday tiklanadi

Avada · Tekshirilgan sana: 2026-yil 17-noyabr · Manbalar — maqola oxirida

Ochiq aytamiz: Bu maqolada hech qaysi provayderni nomlamaymiz va tavsiya qilmaymiz. Kompyuterlar, ofis tarmogʻi va 1C bilan ishlamaymiz. Bizning ishimiz — dasturlaringiz: CRM, sayt, Telegram-botlar va ular orasidagi integratsiyalar; bizning serverda — har kuni zaxira nusxa. Bu yerda hech qanday summa yozmaymiz. Maqola kichik biznes egasi, oʻquv markazi, xususiy maktab yoki nodavlat oliygoh rahbari uchun: sayt, CRM, buxgalteriya bazasi va fayllar qayerda tursin va zaxira nusxalar haqiqatan tiklanadimi.

Qisqasi

  • Uchta joy bor: ofisdagi server, Oʻzbekistondagi data-markaz (xosting, VPS yoki bulut) va chet el buluti. Har birida savol bitta: tizim toʻxtasa, kim va qancha vaqtda uni qayta ishga tushiradi.
  • 2026-yildan qoida oʻzgardi. Faqat biometrik, genetik maʼlumotlar va Oʻzbekistonda ishlaydigan telekommunikatsiya operatorlari xizmatlaridan foydalanuvchilar maʼlumotlari Oʻzbekistonda saqlanishi shart (bizning talqinimiz: gap operatorlarning oʻz bazalari haqida, bazangizdagi mijoz telefoni bunga kirmaydi); qolgan shaxsga doir maʼlumotlar chet elda ham saqlanishi mumkin — uch shartdan biri bajarilsa (27¹-modda, OʻRQ-1125 tahririda). Batafsil — maʼlumotlar qonuni.
  • Provayderning zaxira nusxasi — sizniki emas. Biz oʻqigan shartlardan birida provayder nusxalari kafolatlanmasligi va mijozning oʻz nusxasi oʻrnini bosmasligi yozilgan.
  • Nusxa — tiklanganda nusxa. Hech kim ochib koʻrmagan fayl — umid, xolos. Tiklashni har chorakda sinang va natijasini yozib qoʻying.
  • Hujjatlarning muddati bor: buxgalteriya hujjatlari hisobot yilidan keyin kamida besh yil, soliq hujjatlari uch yil saqlanadi, elektron hujjat — qogʻozdagidan kam emas. Zaxira nusxa esa arxiv emas.

IT-boʻlim haqida

Mundarija

Qisqa javob: uchta joy

Sayt, CRM yoki buxgalteriya bazasi uch joydan birida turadi. Yaxshi yoki yomon joy yoʻq: har birida kim javob berishi va nima tekshirilishi kerakligi farq qiladi. Sayt qayerda turishi uni nimada qurganingizga ham bogʻliq — sayt konstruktori yoki CMS.

Joy Bu nima Qachon mos Asosiy xavf
Ofisdagi server Binoingizdagi kompyuter yoki server, uni oʻzingiz yoki xodimingiz kuzatadi Dastur faqat ofis ichida ishlaydi; Face ID terminali va kamera yozuvlari Elektr, bitta disk, oʻgʻirlik, yongʻin, navbatchi yoʻq
Oʻzbekistondagi data-markaz Mahalliy provayderdan xosting, VPS yoki bulutli server Mijozlar va xodimlar Oʻzbekistonda; biometrik maʼlumot bor; sayt tez ochilishi kerak Provayder vaʼdasini tekshirib boʻlmaydi; uning nusxasi sizniki emas
Chet el buluti Chet eldagi data-markaz yoki tayyor bulutli dastur Biometrik maʼlumot yoʻq; davlat VMQ-415 roʻyxatida yoki boshqa shart bajarilgan Qonun sharti; kanal uzilsa — kirish yoʻq; ketish qiyin
  • Ofisdagi server — hammasi qoʻlingizda, javob ham sizda. Elektr oʻchsa, disk buzilsa yoki parolni biladigan yagona xodim ketsa, tizim ham toʻxtaydi. Pastda — alohida boʻlim.
  • Oʻzbekistondagi data-markaz — server provayderning binosida, elektr, sovutish va internet uning ishi. Lekin baza va nusxalar uchun javob baribir sizda: provayder serverni saqlaydi, maʼlumotingizni emas.
  • Chet el buluti — 2026-yildan koʻp maʼlumot uchun ruxsat etilgan, lekin shart bilan. Biometrik maʼlumot u yerga borolmaydi.
  • Tayyor bulutli dastur (CRM, buxgalteriya, pochta) — ham joy, ham dastur sotuvchida. Bunda sizning savolingiz: maʼlumot qaysi davlatda va ketsangiz uni qanday olib ketasiz — 30 daqiqalik test.

Bizning maslahatimiz: avval joyni emas, maʼlumotni tanlang. Qaysi tizimda kimning maʼlumoti borligini yozib chiqing — joy oʻzi aniqlanadi.

Qonun nima talab qiladi

Koʻp rahbar hali ham «barcha fuqarolar maʼlumoti faqat Oʻzbekistondagi serverda turishi shart» deb biladi. Bu 2026-yil 27-martgacha shunday edi. OʻRQ-1125 Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonunning 27¹-moddasini yangi tahrirda bayon qildi va u eʼlon qilingan kuni kuchga kirdi.

  • Oʻzbekistonda qolishi shart boʻlganlar: biometrik maʼlumotlar, genetik maʼlumotlar va Oʻzbekistonda ishlaydigan telekommunikatsiya operatorlari xizmatlaridan foydalanuvchi jismoniy shaxslarning maʼlumotlari (27¹-modda, 2-qism; bizning talqinimiz: gap operatorlarning oʻz bazalari haqida). Turniketdagi Face ID, barmoq izi bilan davomat — biometrik maʼlumot (26-modda; bizning talqinimiz): ular Oʻzbekistonda saqlanadi — Face ID va barmoq izi.
  • Qolganlari chet elda saqlanishi va ularga ishlov berilishi mumkin, agar uch shartdan biri bajarilsa: chet davlat Vazirlar Mahkamasi roʻyxatida boʻlsa; operator standart shartnomaviy shartlar yoki majburiy korporativ qoidalarni qabul qilib, ularga rioya qilsa; yoki operator vakolatli organ roʻyxatidagi xalqaro standartlarga rioya qilsa (27¹-modda, 3-qism). Shartlar, jadval va olti qadamli tekshiruv — maʼlumotlar qonuni.
  • Roʻyxat bor. VMQ-415 (2026-yil 29-iyul, 3-avgustdan kuchda) 49 davlat va hududni sanaydi; AQSh faqat EU-US Data Privacy Framework doirasida ishlaydigan kompaniyalar uchun. Xitoy (Gonkongdan tashqari), Qozogʻiston, Turkiya va BAA roʻyxatda yoʻq.
  • Chet elga uzatishda maʼlumot sizib chiqsa, operator holat aniqlangandan boshlab 24 soat ichida vakolatli organga xabar beradi va 72 soat ichida sabab va choralar haqida batafsil maʼlumot beradi (VMQ-415, 4-band).
  • Roʻyxatdan oʻtkazish. 2026-yil 27-martdan davlat reyestrida roʻyxatdan oʻtkazish majburiyati Oʻzbekistonda saqlanishi shart boʻlgan bazalarga tegishli (20-modda, 1-qism). Bizning talqinimiz: oʻquvchilarning ismi va telefoni turgan oddiy CRM endi roʻyxatdan oʻtkazilmaydi; oʻquvchilar yoki mijozlarning Face ID bazasi — oʻtkaziladi; faqat xodimlar davomati boʻlsa, 20-moddadagi mehnat bazalari istisnosi tufayli matn aniq aytmaydi — vakolatli organdan soʻrang. 31-moddada bazalarni «roʻyxatdan oʻtkazish» majburiyati qolgan: bu modda oʻzgartirilmagan — reyestr kimga kerak.
  • Himoya hamma joyda bir xil. Qayerda turmasin, bazaning mulkdori va (yoki) operatori, shuningdek uchinchi shaxs maʼlumotning yaxlitligi va but saqlanishi, maxfiyligi uchun huquqiy, tashkiliy va texnik choralar koʻradi (27-modda). Bizning talqinimiz: tiklanadigan zaxira nusxa — shu choralardan biri.
  • Kim nazorat qiladi. Qonunning 8-moddasi hali Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat personallashtirish markazini vakolatli organ deb ataydi; VMQ-415 esa Ichki ishlar vazirligi huzuridagi Migratsiya va personallashtirish departamentini ataydi (3-band). Bizning talqinimiz: bu — shaxsga doir maʼlumotlar boʻyicha vakolatli organ, endi Ichki ishlar vazirligi tizimida.
  • Maʼmuriy kodeks yangilanmagan. Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks 46²-moddasining birinchi qismi hali 2021-yilgi «jisman Oʻzbekiston Respublikasi hududida joylashgan texnik vositalarda» soʻzlarini saqlaydi (ikkinchi qism 2026-yilda qoʻshilgan, birinchisi oʻzgarmagan). Bazani chet elga koʻchirishdan oldin yuristingiz bilan koʻrib chiqing.

Javobgarlik kimda? Chet eldagi CRM yoki pochtadan foydalanadigan maktab — baza mulkdori va odatda operator; chet el provayderi uning nomidan ishlaydi. Shartdan biri bajarilganini maktab taʼminlaydi (4-modda, 27¹-modda, 3-qism; bizning talqinimiz). Bulutli CRM haqida batafsil — mijoz maʼlumotlari: qonun nima deydi.

Qaysi tizim qayerda turadi

Quyidagi jadval — bizning talqinimiz: aktlar har bir tizim uchun joy belgilamaydi, faqat maʼlumot turini. Tizimingizda qaysi maʼlumot borligiga qarab tanlang.

Tizim Odatiy joy Nimani tekshirish
Sayt (maqola, narx, aloqa) Istalgan joy Ariza formasi bor boʻlsa — u shaxsga doir maʼlumot; domen va xosting sizning nomingizda
CRM (mijozlar, oʻquvchilar, toʻlovlar) Oʻzbekiston yoki chet el (shart bilan) Server qaysi davlatda; zaxira nusxa kimda; ketsangiz maʼlumotni olib keta olasizmi
Buxgalteriya bazasi, 1C Ofis yoki provayder Nusxa binodan tashqarida; hujjatlar besh yildan kam saqlanmasin
Face ID turniketi, yuzni taniydigan kamera Faqat Oʻzbekiston (bino yoki mahalliy data-markaz) Oʻquvchi yoki mijozlar bazasi — reyestrda (faqat xodimlar boʻlsa — yuqoriga qarang); shablonlar chet el bulutiga ketmasin
Oddiy kamera yozuvlari Bino ichidagi yozuvchi qurilma yoki Oʻzbekiston Arxiv necha kunlik; kim koʻra oladi
LMS, imtihon tizimi Oʻzbekiston yoki chet el (shart bilan) Yuz orqali nazorat boʻlsa — biometrik; baholar va natijalar nusxasi
Telegram-bot Bot serveri va bazasi — siz tanlagan joyda Token va server hisobi biznes nomida; bazaning nusxasi sizda
Korporativ pochta Provayder yoki pochta xizmati Domen sizda; muhim xatlar nusxasi
  • Telegram chatlari — zaxira nusxa emas. Guruhdagi xabarlar va fayllar Telegramda turadi, ular sizning bazangiz emas. Bot bazasi va tokeni haqida — toʻrt narsa sizda boʻlsin.
  • Bitta noutbukdagi Excel — ham baza, ham yagona nusxa. Noutbuk yoʻqolsa, mijozlar roʻyxati ham yoʻqoladi.
  • Kamera arxivi koʻp joy oladi: necha terabayt kerakligi — arxiv hisobi, bulutli kamera va yuzni aniqlash — videokuzatuv qoidalari.
  • Buxgalteriya dasturi mahalliy yoki bulutli — mahalliy va bulutli dasturlar; 1C haqida soʻraladigan savollar — 1C: nimani bilish kerak.

Ofisdagi server: qachon mos va nimasi xavfli

Ofisdagi server oʻzini oqlaydigan holatlar bor: dastur faqat ofis ichida ishlaydi, internet uzilsa ham ish toʻxtamasligi kerak, Face ID terminali yoki kamera yozuvlari binodan chiqmasligi kerak. Lekin ofis serveri data-markaz emas va uning xavflari oddiy:

Xavf Nima boʻladi Nima qilish
Elektr uzilishi Server toʻsatdan oʻchadi, baza buzilishi mumkin UPS: serverni toʻgʻri oʻchirishga yetadigan vaqt
Bitta disk Disk buzilsa — hammasi ketadi Ikkita disk (bir-birining nusxasi) va alohida zaxira nusxa
Oʻgʻirlik, yongʻin, suv Server ham, yonidagi disk ham yoʻqoladi Bitta nusxa binodan tashqarida
Navbatchi yoʻq Kechasi yoki bayramda toʻxtasa, ertalabgacha hech kim bilmaydi Kim kuzatadi va kimga qoʻngʻiroq qilinadi — yozilgan
Yagona parol egasi U ketsa yoki kasal boʻlsa, hech kim kira olmaydi Parollar roʻyxati rahbarda, muhrlangan konvertda yoki parol menejerida
Yangilanishlar Hech kim yangilamaydi, zaifliklar ochiq qoladi Kim va qachon yangilaydi — yozilgan
  • Server xonasi. Qulf, sovutish va changdan himoya. Server ofis oshxonasi yonidagi stol ostida turmasin.
  • Internetdan kirish. Uydan CRMga kirish kerak boʻlsa, ofis serveriga internetdan kirishni ochish kerak boʻladi — bu xavfsizlik ishini talab qiladi. Bunday holatda mahalliy data-markaz koʻpincha oddiyroq (bizning maslahatimiz).
  • Kim yuritadi. Ofis kompyuterlari, tarmoq va ofisdagi serverni yuritadigan odam yoki tashkilot kerak; kompyuterlar va ofis tarmogʻi bilan biz ishlamaymiz. Dasturni boshqa birov yozgan boʻlsa — ertaga kim yurita oladi.

Provayderni qanday tanlash: 10 savol

Biz oʻqigan mahalliy provayder sahifalarida «Tier III», «ISO 27001» kabi soʻzlar bor, lekin birortasida ham kim sertifikat berganini koʻrmadik. Bitta sahifada ikki xil ishlash kafolati raqami turibdi. Beshta provayderdan faqat bittasi shaxsga doir maʼlumotlar qonunini tilga oladi. Shuning uchun sahifaga emas, javobga ishoning. Shartnomadan oldin yozma soʻrang:

  1. Data-markaz jismonan qayerda? Shahar va davlat. Bir nechta boʻlsa — sizning serveringiz qaysi birida va nusxalari qaysi birida.
  2. «Tier» yoki ISO kim tomonidan tasdiqlangan? Sertifikat bergan tashkilot, sertifikat raqami va u loyihaga berilganmi yoki qurilgan binoga. Sertifikat beruvchisi aytilmagan daʼvo — faqat daʼvo.
  3. Ommaviy holat sahifasi bormi? Unda faqat «sayt ishlayapti» emas, elektr va sovutish ham koʻrinsa — yaxshi belgi. Oʻtgan uzilishlar haqida ochiq yozganmi?
  4. Shartnoma oʻzbek yoki rus tilida bormi? Ommaviy oferta boʻlsa — uni oʻqing, ayniqsa javobgarlik va zaxira nusxa haqidagi bandlarni.
  5. Zaxira nusxa kafolatlanadimi? Kim oladi, qanchalik tez-tez, qayerda saqlanadi, tiklash qancha vaqt oladi va bu narx ichidami. «Kafolatlanmaydi» degan soʻzni shartlardan izlang.
  6. Ketsangiz maʼlumot nima boʻladi? Qaysi formatda, necha kunda beriladi va keyin qachon oʻchiriladi.
  7. Qoʻllab-quvvatlash qachon ishlaydi? Kechasi va dam olish kunlari kim javob beradi, qaysi kanal orqali, qancha vaqtda.
  8. Tarmoq litsenziyasi bormi? Maʼlumot uzatish tarmoqlarini ekspluatatsiya qilish va maʼlumot uzatish tarmoqlari xizmatlarini koʻrsatish — litsenziyalanadigan faoliyat (OʻRQ-701 ilovasi, 32-litsenziya). Bizning talqinimiz: maʼlumot uzatish tarmogʻini oʻzi ekspluatatsiya qiladigan provayderda bu litsenziya boʻlishi kerak, uni koʻrsatishni soʻrash mumkin. Ilova «xosting», «data-markaz» yoki «bulut» degan alohida litsenziyani nomlamaydi.
  9. Admin kirishi kimda? Server boshqaruv paneli, root parol va provayder kabineti biznes nomida va sizda boʻlsin, dasturchida emas.
  10. Ishlash kafolati shartnomada yozilganmi? Faqat sahifada emas. Bajarilmasa nima boʻladi: pul qaytariladimi, qanday hisoblanadi.
  • Javoblarni bir varaqda saqlang: yil oʻtib provayder almashsa yoki muammo chiqsa, nimaga kelishilganini bilasiz.
  • Xizmat koʻrsatish shartnomasiga zaxira nusxa haqida nima yoziladi — texnik xizmat: nima kiradi. Dasturchidan server haqida soʻraladigan savollar — dasturchi tanlash.
  • CRM sotuvchisiga server haqidagi savol — maʼlumot qayerda saqlanadi.

Provayderning zaxira nusxasi sizniki emas

Biz oʻqigan bir mahalliy provayderning ommaviy shartlarida shunday yozilgan: provayder oʻz jadvali boʻyicha nusxa oladi, bu nusxalar toʻliq boʻlmasligi mumkin, kafolatlanmaydi va mijozning oʻz zaxira nusxasi oʻrnini bosmaydi; virtual serverning surati (snapshot) mijozning ishi yoki qoʻshimcha xizmat; serverni qayta oʻrnatish maʼlumotni oʻchiradi. Bu sotuv sahifasida emas, shartlarda turibdi.

Boshqa provayder esa zaxira nusxani alohida xizmat sifatida taklif qiladi: jadval, shifrlash, nusxalar Oʻzbekistonda, tiklashni sinashda yordam. Bu yaxshi yondashuv — lekin baribir u sizning nusxangiz emas, provayderning hisobida turgan nusxa.

  • Bir hisob — bitta xavf. Ishchi server ham, uning nusxasi ham bitta provayder hisobida tursa, hisob bloklansa, toʻlov kechiksa yoki kimdir parolni oʻgʻirlasa, ikkalasi birga yoʻqoladi.
  • Sizning nusxangiz — siz boshqaradigan joyda: boshqa provayderda yoki ofisdagi diskda. Uni ochish uchun provayderning ruxsati kerak boʻlmasin.
  • Shartnomada yozing. Provayder yoki yurituvchi tashkilot nusxalaringizni saqlasa, talablarni shartnomaga yozing: qanchalik tez-tez, qayerda, qancha saqlanadi, kim tiklaydi va qancha vaqtda — texnik xizmat: nima kiradi.
  • Tayyor bulutli dastur ham shunday: sotuvchi oʻzi uchun nusxa oladi, lekin siz uchun eksportni oʻzingiz oling. Shu jumladan buxgalteriya dasturidan — toʻxtatsangiz maʼlumot chiqadimi.

Zaxira nusxa: 3-2-1 qoidasi

Eslab qolish oson qoida: uchta nusxa, ikki xil joy, bittasi binodan tashqarida. Hozir bu qoidaga yana ikki shart qoʻshiladi: bitta nusxani oʻzgartirib yoki oʻchirib boʻlmasin, va tiklash sinovi xatosiz oʻtsin. Sababi — shifrlovchi zararli dasturlar avval qoʻl yetadigan nusxalarni qidiradi.

3 nusxa: ishchi + yana ikkita
2 xil joy: server va disk
  (yoki ikkinchi provayder)
1 nusxa binodan tashqarida
+1 nusxa oʻzgartirib boʻlmaydigan
   (uzib qoʻyilgan disk)
0 xato: tiklash sinovida

Kichik markaz uchun bu shunday koʻrinishi mumkin (bizning maslahatimiz): ishchi tizim provayderda; ikkinchi nusxa boshqa provayderda yoki boshqa data-markazda; uchinchisi — oyda bir marta yozilib, keyin kompyuterdan uzib qoʻyiladigan va seyfda turadigan disk.

Nimani nusxalash kerak. Faqat bazani emas — tizimni qayta yigʻish uchun kerak boʻladigan hammasini:

Nimani nusxalash kerak:
  baza (CRM, buxgalteriya)
  fayllar (hujjat, rasm, video)
  sozlamalar va kod
  domen va DNS: kimda, parol
  bot tokeni: kimda
  pochta: muhim xatlar
  kirishlar roʻyxati (kim, nima)

Qanchalik tez-tez va qanchalik tez qaytish. Ikki savolga javob bering, texnik soʻzlarsiz:

Qancha ishni yoʻqotsa boʻladi?
  bir kun: har kecha nusxa
  bir soat: har soat nusxa
Qancha toʻxtab tursa boʻladi?
  bir kun: oddiy tiklash
  bir soat: tayyor ikkinchi
            server
  • Birinchi savol — ikki nusxa orasidagi ish. Har kecha nusxa olinsa va server kunduzi buzilsa, shu kungi toʻlovlar va yozuvlar qaytadan kiritiladi. Mutaxassislar buni RPO deydi.
  • Ikkinchi savol — tizim qancha vaqt ishlamasa chidaysiz. Mutaxassislar buni RTO deydi. Bir soat chidab boʻlmasa, nusxa yetmaydi: tayyor turgan ikkinchi server kerak, bu esa qoʻshimcha xarajat.
  • Shifrlang. Binodan chiqadigan nusxa shifrlangan boʻlsin, kaliti esa nusxaning yonida emas.
  • Oʻchirib boʻlmaydigan nusxa — eng oddiy shakli: yozilgandan keyin uzib qoʻyiladigan disk. Ulangan disk serverning bir qismi: server zararlansa, u ham zararlanadi.
  • Nusxada shaxsga doir maʼlumotlar bor. Ular faqat siz nazorat qiladigan joyga boradi — zaxira nusxa kimning nazoratida. Biometrik baza nusxasi ham Oʻzbekistondan chiqmaydi.

Tiklashni sinash: har chorakda

Nusxa olinyapti, degan xabar nusxa tiklanishini isbotlamaydi. Fayl boʻsh, eski yoki buzilgan boʻlishi mumkin; parol unutilgan; tiklash dasturi boshqa versiyada. Buni faqat sinov koʻrsatadi.

Qanchalik tez-tez. Kamida har chorakda bir marta, va har katta oʻzgarishdan keyin (yangi server, yangi dastur versiyasi). Xizmat koʻrsatuvchi tashkilot bilan buni shartnomaga yozing va natijani oylik dalolatnomada qayd ettiring — texnik xizmat: nima kiradi.

Kim qiladi. Nusxani olgan odam emas, boshqasi — yoki hech boʻlmaganda boshqasi yonida turadi. Nusxa ishchi tizimga emas, alohida joyga tiklanadi.

Nimani yozib qoʻyish:

Tiklash sinovi: dalolatnoma
Sana: __
Kim tikladi: __
Qaysi nusxa (sanasi): __
Qayerga tiklandi: __
Boshlandi __ tugadi __
Ochildimi: baza __ fayllar __
Oxirgi yozuv sanasi: __
Muammo: __
Keyingi sinov: __
  • «Oxirgi yozuv sanasi» — tiklangan bazadagi eng soʻnggi toʻlov yoki yozuv. U nusxa sanasiga mos kelmasa, nusxa siz oʻylagandek emas.
  • «Boshlandi — tugadi» — tiklash haqiqatan qancha vaqt olishi. Uni «qancha toʻxtab tursa boʻladi» javobingiz bilan solishtiring.
  • Tiklash tartibi. Bir nechta tizim boʻlsa, qaysi biri birinchi qaytishini oldindan yozing: odatda pul va mijozlar (CRM, toʻlovlar), keyin sayt, keyin qolganlari. Rejaning qogʻoz nusxasi ofisda tursin — server oʻchganda fayl ochilmaydi.
  • Botni qaytarib olayotganda ham shunday: nusxani oling, oching, keyin tokenni almashtiring — botni qaytarib olish.

Qancha saqlash kerak

Kichik biznesning IT tizimlari uchun zaxira nusxa muddatini biz oʻqigan aktlarda topmadik. Lekin hujjatlarning oʻzi uchun muddat bor: shu muddat davomida hujjat yoki uning elektron nusxasi ochiladigan holda saqlanishi kerak (bizning talqinimiz).

Nima Qancha Akt
Buxgalteriya: boshlangʻich hujjatlar, registrlar, hisobotlar Qonunchilikdagi muddat, lekin hisobot yilidan keyin kamida besh yil Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonun, 29-modda
Soliq hisobotlari va hujjatlari Soliq toʻlanishi kerak boʻlgan kalendar yildan keyingi uch yil (Kodeksda boshqacha boʻlmasa) Soliq kodeksi, 22-modda
Elektron hujjat Xuddi shu maqsaddagi qogʻoz hujjat muddatidan kam emas Elektron hujjat aylanishi toʻgʻrisidagi qonun, 16-modda
Shaxsiy tarkib hujjatlari Saqlash shart; muddatlar namunaviy roʻyxatda Arxiv ishi toʻgʻrisidagi qonun, 23-modda
  • Registrlar elektron boʻlishi mumkin. Buxgalteriya registrlari elektron hujjat tarzida yaratilishi, ishlov berilishi va saqlanishi mumkin (Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonun, 15-modda). Elektron hujjat va arxiv hujjatining elektron nusxasi muddati ham qogʻozdagidan kam emas (Arxiv ishi toʻgʻrisidagi qonun, 23-modda, 2026-yil avgustdagi tahrir).
  • Zaxira nusxa arxiv emas. Nusxa — tizim buzilganda uni qaytarish uchun; arxiv — hujjatni yillar oʻtib topish uchun. Har kungi nusxalar odatda bir necha hafta saqlanib, almashib turadi; besh yillik buxgalteriya esa yillik yopilgan nusxada yoki arxivda turadi (bizning maslahatimiz).
  • Abadiy saqlamang. Shaxsga doir maʼlumotlarni saqlash muddati maqsadga erishilgan kun bilan tugaydi, keyin ular yoʻq qilinadi (Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonun, 10, 17-moddalar). Bizning talqinimiz: zaxira nusxalar bundan istisno emas — buxgalteriya nusxasini besh yil saqlang, lekin oʻqishga kelmagan mijozlarning pasport nusxalarini «har ehtimolga» yillab saqlamang.

Elektr yoki internet uzilsa

Ofis serveri uchun eng koʻp uchraydigan muammo — elektr. Data-markazdagi tizim uchun — kanal.

  • UPS serverni bir necha soat ishlatish uchun emas, uni toʻgʻri oʻchirish uchun. Server toʻsatdan oʻchsa, baza buzilishi mumkin. UPS va serverni sozlang: elektr ketganda server oʻzi toʻgʻri oʻchsin. UPS batareyasi ham eskiradi — uni ham sinab turing.
  • Ikkinchi internet kanali ofisdagi ish uchun foydali: biri uzilsa, ikkinchisi ishlaydi. Lekin hech kim sinamagan zaxira kanal — umid. Yaqinda bir mahalliy provayder oʻz uzilishi haqida ochiq yozdi: yuqori kanaldagi nosozlik tufayli xizmat bir necha soat ishlamadi, zaxira kanalga oʻtish esa boshqa operator xodimlarini kutdi. Bunday ochiq yozuv kam uchraydi va ishonch uygʻotadi — lekin saboq aniq: ikki kanal ham bir paytda toʻxtashi mumkin.
  • Kanal uzilsa nima qilasiz — oldindan yozing: xodimlar CRMga telefon internetidan kira oladimi, toʻlovlar qogʻozga yoziladimi, kim kimni ogohlantiradi.
  • Chet el buluti uchun xalqaro kanal — zanjirdagi yana bir halqa: ofis internetida hammasi ishlasa ham, xalqaro yoʻl sekinlashishi yoki uzilishi mumkin. Mijozlaringiz Oʻzbekistonda boʻlsa, buni hisobga oling (bizning talqinimiz).
  • Provayderning holat sahifasini saqlab qoʻying: muammo kimda — sizdami yoki provayderdami — tezroq bilasiz.

Domen va kirishlar sizning nomingizda

Eng yaxshi zaxira nusxa ham yordam bermaydi, agar domen, xosting yoki bot tokeni ketib qolgan dasturchining nomida boʻlsa. Ular biznes nomida va sizning qoʻlingizda boʻlsin — domen, xosting va parollar sizning nomingizda.

  • .uz domeni «UZ» domeni maʼmuri bilan shartnomasi bor roʻyxatdan oʻtkazuvchi orqali olinadi; roʻyxatdan oʻtkazuvchi faqat Oʻzbekistonda roʻyxatdan oʻtgan yuridik shaxs boʻlishi mumkin, amaldagi roʻyxatdan oʻtkazuvchilar roʻyxati esa Maʼmur saytida eʼlon qilinadi («.UZ» domen nomlari toʻgʻrisidagi nizom, 7, 23-bandlar). Domen kimning nomiga yozilganini tekshiring. Registratorni tanlash va domenni uzaytirish — .uz domeni.
  • Kirishlar roʻyxati bir varaqda: domen va DNS, xosting kabineti, server, baza, pochta, bot tokeni, toʻlov tizimi kabineti — har biri uchun kimda kirish bor va qachon oxirgi marta oʻzgartirilgan.
  • Xodim ketsa — shu kuni uning kirishlari yopiladi va umumiy parollar almashtiriladi.
  • Kirish berish — kalitni bermasdan: har bir xodim va tashkilotga oʻz kirishi — kirish huquqi.
  • Ikki bosqichli kirish pochta, domen va xosting kabinetida yoqilsin: bitta oʻgʻirlangan parol hamma narsani ochmasin.
  • Texnik topshiriqqa server va zaxira nusxa qatorlari — TZ namunasi.

Oliygoh va maktab uchun

Taʼlim tashkilotida tizimlar koʻp: sayt, qabul, LMS, imtihon, davomat, kamera, buxgalteriya. Ularning baʼzilari davlatniki, baʼzilari sizniki.

  • HEMIS — davlat tizimi. Nodavlat oliygoh unga maʼlumot kiritadi va doimiy yangilab boradi — bu litsenziya sharti: umumiy muddat litsenziya olingandan keyin bir oy, oliy taʼlim uchun esa maʼlumot oʻquv faoliyati boshlangandan soʻng kiritiladi; kechikmaslik uchun birinchisidan hisoblang (bizning maslahatimiz). Bu shartni buzish litsenziya talablarini qoʻpol buzish hisoblanadi (VMQ-80, 2-ilova, 9-band, I «g»). Nodavlat oliygohda oʻquv, ilmiy va maʼmuriy jarayonlarni boshqaruvchi oʻz axborot tizimi boʻlishi va u HEMISga integratsiya qilinishi shart (VMQ-403, 3-band «g») — demak, shu tizimning joyi va zaxira nusxasi ham sizning ishingiz. HEMISning oʻzini siz joylashtirmaysiz; lekin unga kiritilgan maʼlumotning manbasi — sizning bazangiz va uning nusxasi — sizda boʻlsin. Talablar — HEMIS haqidagi maqolada.
  • Uch oylik nusxa qoidasi hammaga emas. Kiberxavfsizlik toʻgʻrisidagi qonun davlat organlari va tashkilotlari hamda muhim axborot infratuzilmasi obyektlari tizimlaridagi maʼlumotlarni zaxira nusxa orqali saqlashni va nusxa muddati oxirgi uch oydan kam boʻlmasligini talab qiladi (15-modda). Bizning talqinimiz: xususiy kichik biznes, oʻquv markazi yoki nodavlat oliygoh davlat tashkiloti emas va muhim axborot infratuzilmasi obyektlarining yagona reyestriga (27-modda) kiritilmagan boʻlsa, bu qoida unga bevosita tegishli emas. Davlat oliygohi — davlat tashkiloti: u oʻz maqomini va 14, 15-moddalarni tekshirsin.
  • Kiberhodisa haqida xabar. Qonun kiberxavfsizlik subyektlarini hodisalar haqida vakolatli organni xabardor qilishga majbur qiladi (16-modda; vakolatli organ — Davlat xavfsizlik xizmati, 11-modda). Davlat organlari va muhim infratuzilma uchun bu aniq; oddiy xususiy tashkilot «subyekt»mi — qonun «milliy axborot resurslari»ni aniqlamaydi, shuning uchun aniq emas.
  • Elektron hukumat data-markazi. Davlat organlari tizimlari unga ixtiyoriy ravishda, oʻz arizasi boʻyicha yoki «Raqamli Oʻzbekiston — 2030» komissiyasi jadvali asosida joylashtiriladi (VMQ-107, 5-band); uning nizomi endi xususiy sektor va xorijiy kompaniyalarni ham qamrab oladi (Nizom, 1-band). Bizning talqinimiz: bu — xususiy mijoz uchun imkoniyat, majburiyat emas.
  • Face ID davomat va yuzni taniydigan kamera — biometrik (bizning talqinimiz): faqat Oʻzbekistonda; talaba yoki oʻquvchilar bazasi reyestrda, faqat xodimlar bazasi boʻlsa — yuqoridagi izohga qarang. Imtihonda yuz orqali nazorat qilinsa, bizning talqinimiz: bu ham biometrik maʼlumot — imtihon tizimi.
  • Xususiy maktab va oʻquv markazi uchun qoidalar — yuqoridagi kichik biznes qoidalari: maʼlumot turi joyni belgilaydi. Muhim axborot infratuzilmasi sohalari roʻyxatida taʼlim alohida nomlanmagan, lekin roʻyxat «ijtimoiy soha»ni ham qamraydi; obyektlarni toifalash mezonlarini vakolatli organ belgilaydi (Kiberxavfsizlik toʻgʻrisidagi qonun, 3, 26-moddalar).
  • Oʻz LMS, CRM yoki saytingizni Oʻzbekistonda joylashtirishni talab qiladigan aktni (27¹-moddadan tashqari) biz topmadik.

Tekshiruv roʻyxati

JOY
[ ] har tizim: kimning maʼlumoti
[ ] biometrik: faqat Oʻzbekiston
[ ] biometrik baza: reyestr
    (faqat xodimlar: soʻrang)
[ ] masʼul xodim tayinlangan
[ ] chet el: 27¹ sharti yozilgan
[ ] server davlati: yozma
PROVAYDER
[ ] 10 savolga yozma javob
[ ] zaxira nusxa shartnomada
[ ] ketishda maʼlumot qaytarish
NUSXA
[ ] 3 nusxa, 2 joy, 1 tashqarida
[ ] 1 nusxa uzib qoʻyilgan
[ ] nusxa shifrlangan
[ ] tiklash: har chorak, yozma
[ ] sizib chiqsa: kim xabar beradi
KIRISH
[ ] domen, xosting: biznes nomida
[ ] kirishlar roʻyxati: rahbarda
[ ] ikki bosqichli kirish
OFIS
[ ] UPS: toʻgʻri oʻchirish
[ ] kanal uzilsa: reja qogʻozda
MUDDAT
[ ] buxgalteriya: 5 yil
[ ] soliq hujjatlari: 3 yil
OLIYGOH
[ ] HEMIS: tizim ulangan, yangi

Qonun nima deydi

  • Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonun (OʻRQ-547): 4-modda (mulkdor, operator), 8-modda (vakolatli organ), 10, 17-moddalar (saqlash muddati, yoʻq qilish), 15-modda (chegaradan tashqariga uzatish), 20-modda, 1-qism (reyestr, OʻRQ-1125 tahririda), 26-modda (biometrik), 27-modda (himoya choralari), 27¹-modda (Oʻzbekistonda saqlash va chet elda saqlash shartlari, OʻRQ-1125 tahririda), 31-modda (majburiyatlar).
  • OʻRQ-1125 (2026-yil 26-mart, 27-martdan kuchda): 20-moddaning 1-qismi va 27¹-moddaning yangi tahriri.
  • VMQ-415 (2026-yil 29-iyul, 3-avgustdan kuchda): ilova (49 davlat va hudud, AQSh izohi bilan), 3-band (vakolatli organ), 4-band (roʻyxatda yoʻq davlatga uzatish; 24 va 72 soat), 7-band (shartnomaviy shartlar talablari — uch oyda).
  • Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks: 46²-modda, 1-qism (2021-yilgi tahrir; 2-qism 2026-yilda qoʻshilgan).
  • Kiberxavfsizlik toʻgʻrisidagi qonun (OʻRQ-764): 3-modda (subyekt, muhim axborot infratuzilmasi), 11-modda (vakolatli organ), 14, 15-moddalar (davlat organlari, uch oylik zaxira nusxa), 16-modda (hodisa haqida xabar), 26-modda (toifalar), 27-modda (yagona reyestr).
  • Axborotlashtirish toʻgʻrisidagi qonun (560-II): 20-modda (himoya tartibini egasi belgilaydi). Elektron hukumat toʻgʻrisidagi qonun (OʻRQ-395): 29-modda (data-markaz). VMQ-107 (2023): 5-band (ixtiyoriy joylashtirish), 1-ilova (Nizom), 1-band (xususiy sektor).
  • Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonun (OʻRQ-404): 15-modda (elektron registrlar), 29-modda (kamida besh yil). Soliq kodeksi: 22-modda (uch yil). Arxiv ishi toʻgʻrisidagi qonun (OʻRQ-252): 23-modda (shaxsiy tarkib; elektron hujjat muddati, OʻRQ-1164 tahririda). Elektron hujjat aylanishi toʻgʻrisidagi qonun (611-II): 16-modda.
  • Telekommunikatsiyalar toʻgʻrisidagi qonun (OʻRQ-1015): 13-modda. OʻRQ-701: ilova, 32-litsenziya (maʼlumot uzatish tarmoqlari). «.UZ» domen nomlari toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 1830): 7, 23-bandlar. VMQ-80, 2-ilova: 9-band, I «g» (HEMIS). VMQ-403: 3-band «g» (oʻz axborot tizimi, HEMISga integratsiya).

Ochiq savollar

  • 27¹-moddaning 3-qismidagi standart shartnomaviy shartlar va majburiy korporativ qoidalar talablari: VMQ-415 ularni uch oyda tasdiqlashni buyurgan (7-band), lekin biz ularni 2026-yil 17-noyabrda lex.uz da topmadik; xalqaro standartlar roʻyxatini ham topmadik. Bizning talqinimiz: talablar chiqmaguncha amalda tekshirsa boʻladigan shart bitta — davlat VMQ-415 roʻyxatida boʻlishi.
  • Maʼmuriy kodeks 46²-moddasining birinchi qismi hali eski «Oʻzbekiston hududida saqlash» soʻzlarini saqlaydi; u yangi 27¹-modda bilan qanday qoʻllanishi aniq emas.
  • Shaxsga doir maʼlumotlar boʻyicha vakolatli organ: qonun (8-modda) va VMQ-415 turli organlarni ataydi.
  • Oddiy xususiy tashkilot kiberhodisa haqida xabar berishi shartmi — «milliy axborot resurslari» aniqlanmagan.
  • Kichik biznesning IT tizimlari uchun zaxira nusxa muddatini biz oʻqigan aktlarda topmadik; faqat hujjatlarni saqlash muddatlari bor.
  • Shaxsiy tarkib hujjatlarining saqlash muddatlari bilan namunaviy roʻyxatni lex.uz da topmadik.
  • Kiberxavfsizlik strategiyasi (UP-38, 9-band) davlat organlari foydalanadigan bulut, xosting va data-markazlar uchun talablarni rejalashtiradi; bu hali qoida emas.
  • «Xosting», «data-markaz» yoki «bulut» degan alohida litsenziya qonunda nomlanmagan.

Bu maqola umumiy maʼlumot, yuridik maslahat emas.

Manbalar (tekshirilgan sana 2026-yil 17-noyabr): Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonun (OʻRQ-547), 4, 8, 10, 15, 17, 20, 26, 27, 27¹, 31-moddalar; OʻRQ-1125; VMQ-415, 3, 4, 7-bandlar va ilova; Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks, 46²-modda; Kiberxavfsizlik toʻgʻrisidagi qonun (OʻRQ-764), 3, 11, 14, 15, 16, 26, 27-moddalar; Axborotlashtirish toʻgʻrisidagi qonun (560-II), 20-modda; Elektron hukumat toʻgʻrisidagi qonun (OʻRQ-395), 29-modda; VMQ-107, 5-band, 1-ilova (Nizom), 1-band; Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonun (OʻRQ-404), 15, 29-moddalar; Soliq kodeksi, 22-modda; Arxiv ishi toʻgʻrisidagi qonun (OʻRQ-252), 23-modda; Elektron hujjat aylanishi toʻgʻrisidagi qonun (611-II), 16-modda; Telekommunikatsiyalar toʻgʻrisidagi qonun (OʻRQ-1015), 13-modda; OʻRQ-701, ilova, 32-litsenziya; «.UZ» domen nomlari toʻgʻrisidagi nizom, 7, 23-bandlar; UP-38, 9-band; VMQ-403, 3-band «g»; VMQ-80, 2-ilova, 9-band.

Boshlash

Tizimingizni maʼlumotlaringizda 3 kunda koʻrsatamiz — bepul.

Tashkilotingiz nima qilishini va nimani tartibga keltirmoqchi ekaningizni yozing.