Xodimlarni oʻqitish: birinchi ikki hafta, oʻqitish kelishuvi va xarajatni qaytarish
Avada · Tekshirilgan sana: 2026-yil 18-noyabr · Manbalar — maqola oxirida
Ochiq aytamiz: Avada kadrlar xizmati koʻrsatmaydi, xodimlarni oʻqitmaydi, kurs yoki instruktaj oʻtkazmaydi va yuridik xizmat koʻrsatmaydi. Biz biznes uchun CRM, sayt va Telegram-botlar yaratamiz va yuritamiz. Bu yerda hech qanday summa yozmaymiz. Maqola kichik biznes egasi yoki direktori uchun — YaTT ham, MChJ ham.
Qisqasi
- Mehnat kodeksida oʻqitishga butun boʻlim bor (367–387-moddalar): kasbga tayyorlash, qayta tayyorlash, malaka oshirish, murabbiylik, ishlab chiqarish taʼlimi shartnomasi va ishni oʻqish bilan birga olib borayotgan xodimlarning kafolatlari.
- Malaka oshirish kerakligini ish beruvchi belgilaydi, qonunchilik, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjat yoki mehnat shartnomasi uni majburiy qilgan hollar bundan mustasno. Majburiysida ish joyi va oʻrtacha ish haqi saqlanadi; ixtiyoriysida ish joyi saqlanadi, oʻrtacha ish haqi esa jamoa shartnomasi, kasaba uyushmasi bilan kelishilgan ichki hujjat yoki taraflar kelishuviga koʻra hal qilinadi.
- Yangi xodim ishni mehnat muhofazasi yoʻl-yoʻrigʻidan boshlaydi; undan oʻtmagan xodim ishga qoʻyilmaydi, xarajat — ish beruvchiniki. Murabbiy tayinlasangiz — tashkilotning tajribali xodimini va faqat buyruq bilan; murabbiyning vaqti va haqi qoʻshimcha kelishuvda yoziladi.
- Oʻqish puli faqat yozilgan boʻlsa qaytariladi. Mehnat shartnomasida yoki ish beruvchining hisobidan oʻqitish toʻgʻrisidagi kelishuvda ishlab berish muddati yozilgan va xodim undan oldin uzrli sababsiz ketsa, xarajatni oʻqishdan keyin ishlab bermagan vaqtiga mutanosib qoplaydi — shartnoma yoki kelishuvda boshqacha qoida yozilmagan boʻlsa. Ishlab chiqarish taʼlimidan keyin majburiyatini uzrli sababsiz bajarmagan, shu jumladan ishga kirishmagan oʻquvchi esa olgan stipendiyasini talabingizga koʻra qaytaradi, boshqa xarajatlarni — mutanosib (381-modda). Kelishuvni oʻqishdan oldin imzolang (bizning maslahatimiz): bizning talqinimizcha, keyin xodim uni imzolashga majbur emas.
- Oxirgi oylikdan oʻzingiz ushlab qolmang. Xodimning yozma roziligi bilan va har bir toʻlovda ish haqining yarmidan oshirmasdan; rozilik boʻlmasa — sud orqali (bizning talqinimizcha).
- «Shogirdlik»ning Kodeksdagi nomi — ishlab chiqarish taʼlimi shartnomasi: yozma, stipendiya eng kam miqdordan kam emas, ishlab berish muddati uch yildan oshmaydi.
- Kechki yoki sirtqi oʻqiyotgan xodimga — shu darajadagi taʼlimni birinchi marta olayotgan va oʻquv rejasini bajarayotgan boʻlsa — oʻrtacha ish haqi saqlangan oʻquv taʼtili beriladi. Shu darajadagi maʼlumoti bor xodimga bu kafolatlar siz uni ichki hujjat, mehnat shartnomasi yoki alohida kelishuv bilan oʻqishga yuborgan boʻlsangiz berilishi mumkin.
Mundarija
- Qisqa javob: oʻqitishning yetti turi yonma-yon
- Birinchi ikki hafta: yangi xodimni ishga moslashtirish
- Murabbiy (ustoz): buyruq, kelishuv va haq
- Malaka oshirish: majburiy va ixtiyoriy
- Ish beruvchi hisobidan oʻqitish: kelishuv va ishlab berish
- Ishdan ketsa: xarajatni qoplash va oxirgi oylik
- Ishlab chiqarish taʼlimi shartnomasi («shogirdlik»)
- Ish bilan birga oʻqiyotgan xodim: oʻquv taʼtili va kafolatlar
- Oʻqituvchi va tibbiyot xodimi
- Soliq va davlat yordami
- Uch holat: kassir, oʻqituvchi, hamshira
- Tekshiruv roʻyxati
- Qonun nima deydi
- Ochiq savollar
Qisqa javob: oʻqitishning yetti turi yonma-yon
| Tur | Kim hal qiladi | Ish haqi va ish joyi | Xarajat | Hujjat |
|---|---|---|---|---|
| Birinchi haftalar (ishga moslashtirish) | Ish beruvchi | Bu ish vaqti: mehnat shartnomasidagi ish haqi | Ish beruvchi | Shartnoma va buyruq; ichki hujjatlar bilan imzo qoʻydirib tanishtirish |
| Mehnat muhofazasi yoʻl-yoʻrigʻi (instruktaj) | Qonun: har bir yangi va boshqa ishga oʻtkazilgan xodimga majburiy | Biz oʻqigan matnlarda alohida qoida yoʻq; kirish yoʻl-yoʻrigʻisiz mehnat shartnomasi tuzilmasligini oxirgi ustundagi boʻlim 819-son qarorga tayanib aytadi (qarorni oʻqimadik) | Faqat ish beruvchi (mehnat muhofazasi): «Xodimlar ana shu maqsadlar uchun biror-bir chiqim qilmaydilar» | Kirish yoʻl-yoʻrigʻi qaydi — ish reglamenti |
| Murabbiylik | Ish beruvchi va murabbiy (qoʻshimcha kelishuv); keyin buyruq | Murabbiyga murabbiylik uchun kelishilgan haq | Ish beruvchi | Buyruq; murabbiy bilan qoʻshimcha kelishuv; yangi xodim shartnomasida belgi |
| Majburiy malaka oshirish yoki qayta tayyorlash | Qonun, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjat yoki mehnat shartnomasi | Ish joyi va oʻrtacha ish haqi saqlanadi | Boshqa joyga yuborilsa — yoʻl va uy-joy ijarasi qoplanadi | Yuborish tartibi qonunchilik va mehnat shartnomasida; xarajatni qaytarish — faqat yozilgan boʻlsa |
| Ixtiyoriy kurs | Ish beruvchi va xodim | Ish joyi saqlanadi; oʻrtacha ish haqi — jamoa shartnomasi, ichki hujjat yoki kelishuvga koʻra | Kelishuvga koʻra; siz yuborgan oʻqish boshqa joyga koʻchishni talab qilsa — yoʻl va uy-joy ijarasi qoplanadi | Ish beruvchining hisobidan oʻqitish toʻgʻrisidagi kelishuv: ishlab berish muddati va qaytarish |
| Ishlab chiqarish taʼlimi shartnomasi («shogirdlik») | Ish beruvchi va oʻquvchi (xodim yoki ish qidirayotgan shaxs) | Stipendiya — mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoridan kam emas | Ish beruvchi; oʻquvchi uzrsiz ishlab bermasa — stipendiya va mutanosib xarajat qaytariladi | Yozma shartnoma, kamida ikki nusxa; ishlab berish — uch yildan oshmaydi |
| Ish bilan birga oʻqish (kechki, sirtqi) | Xodim oʻqishga kiradi; kafolatlar — qonun boʻyicha | Oʻquv taʼtili oʻrtacha ish haqi bilan; kirish imtihonlariga — haq saqlanmaydigan taʼtil | Oʻquv taʼtili haqi; sirtqi oliy taʼlimda yiliga bir marta yoʻl haqining kamida yarmi | Birinchi taʼlim boʻlmasa — yuborish haqida ichki hujjat, shartnoma yoki alohida kelishuv |
Birinchi qator — bizning talqinimizcha: Kodeksda «moslashtirish» degan alohida qoida yoʻq, bu oddiy ish vaqti. Qolgan qatorlar — Mehnat kodeksidan (110, 290, 348, 362, 367–386-moddalar) va «Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida»gi Qonundan (16, 25-moddalar). Qaysi qatorga tushishini ikki savol hal qiladi (bizning maslahatimiz):
- Xodim ish vaqtida, sizning ishingizni bajarib oʻrganadimi? Ha — birinchi haftalar va murabbiylik. Yoʻq, kurs yoki taʼlim tashkilotida — malaka oshirish yoki ishlab turib oʻqish.
- Unga pul sarflaysizmi va qaytishini xohlaysizmi? Ha — oʻqishdan oldin kelishuv yoki ishlab chiqarish taʼlimi shartnomasini imzolang. 348-modda faqat «shartlashilgan muddat»ni talab qiladi va u qachon yozilganini aytmaydi; lekin pul sarflanganidan keyin, bizning talqinimizcha, xodim yangi shartni imzolashga majbur emas — shuning uchun boshlanishidan oldin imzolang (bizning maslahatimiz).
Birinchi ikki hafta: yangi xodimni ishga moslashtirish
Biz oʻqigan qonun matnlarida «moslashtirish» (adaptatsiya) haqida alohida qoida yoʻq. Lekin birinchi kunlarga tegishli bir nechta majburiyat bor, ularning tartibi muhim.
- Avval — instruktaj. «Ishga yangi kirayotgan barcha xodimlar, shuningdek boshqa ishga oʻtkazilayotgan xodimlar uchun ish beruvchi mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriq berishni amalga oshirishi, ishlarni bajarishning xavfsiz uslublari va usullari hamda ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalardan jabrlanganlarga yordam koʻrsatishga oid oʻquvni tashkil etishi shart» (Mehnat kodeksi, 362-modda). Undan oʻtmagan xodimni ish beruvchi «ishdan chetlashtirishi shart» (362-modda), qonun esa bunday shaxslarni «ishga qoʻyish taqiqlanadi» deydi («Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida»gi Qonun, 25-modda). Kirish yoʻl-yoʻrigʻi shartnomadan oldin oʻtkazilishi, qanday qayd etilishi va qachon takrorlanishi — mehnat muhofazasi: yoʻriqnoma va instruktaj boʻlimida; yongʻin xavfsizligi boʻyicha — masʼul shaxs, yoʻriqnoma, instruktaj.
- Instruktaj — ish beruvchining hisobidan. «Xodimlar ana shu maqsadlar uchun biror-bir chiqim qilmaydilar» («Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida»gi Qonun, 16-modda). Bizning talqinimizcha, shuning uchun xavfsizlik boʻyicha oʻqitish xarajatini xodimdan undirib boʻlmaydi va unga 348-moddadagi qaytarish qoidasi tatbiq etilmaydi.
- Imzo bilan tanishtirish. Ichki mehnat tartibi qoidalari va ishiga bogʻliq ichki hujjatlar bilan yangi xodim shartnoma imzolanishidan oldin imzo qoʻydirib tanishtiriladi — tanishtirish, imzo va mikrofirma. Shu varaqni oʻqitish qaydi uchun ham ishlatsa boʻladi (bizning maslahatimiz): imzo varaqasi.
- «Sinab koʻrish kuni» — bu ish. Nomzod haqiqiy mijozga xizmat qilsa yoki bemorni yozsa, bu oʻqitish emas, ish: shartnoma ish boshlangan kundan tuzilgan hisoblanadi va ishlangan vaqtga haq toʻlanadi — sinov topshirigʻi va ish kuni, «sinab koʻrish» kuni ham ish kuni.
- Dastlabki sinov — oʻqitish emas. Sinov xodim ishga mos kelishini tekshiradi va faqat shartnomada yozilsa amal qiladi; muddati, kimga belgilanmasligi va qanday tugashi — dastlabki sinov. Oʻqitishga bogʻliq ikki istisno: ishlab chiqarish taʼlimini shu ish beruvchida oʻtagan oʻquvchiga va taʼlim tashkilotini tamomlaganidan keyin bir yil ichida mutaxassisligi boʻyicha birinchi marta mustaqil ravishda ishga kirayotgan bitiruvchiga sinov belgilanmaydi (129, 381-moddalar).
- Haq toʻlanadigan stajirovka. Kodeksga koʻra, haq toʻlanadigan stajirovka — stajirovka muayyan kasb, mutaxassislik, malaka yoki lavozim boʻyicha ishlash uchun zaruriy shart boʻlgan hollarda nazariy tayyorgarlikdan keyin bevosita ish joyida bilim va koʻnikmani shakllantirish hamda mustahkamlash bosqichi (372-modda). «Haq toʻlanadigan ishlab chiqarish amaliyotini yoki haq toʻlanadigan stajirovkani oʻtayotgan shaxs bilan muddatli mehnat shartnomasi amaliyotni yoki stajirovkani oʻtash muddatiga tuziladi. Bunda mehnat shartnomasida … amaliyotga yoki stajirovkaga rahbarlik qiluvchi shaxs belgilanishi kerak» (372-modda). Bunday shartnoma qanday tugashi — oʻz xohishi, kelishuv yoki muddat tugashi. Bizning talqinimizcha, tekin stajirovkani Kodeks bilmaydi: u haq toʻlanadigan stajirovka (372-modda) va ish beruvchining yoʻllanmasi boʻyicha xodimning stajirovkasi (290-modda) haqida gapiradi; haqiqiy ishni tekin «stajirovka» qilib rasmiylashtirib boʻlmaydi — bu yuqoridagi ish kuni. Sotuvchi, ofitsiant yoki administrator kabi ishda stajirovka zaruriy shart boʻlmasa, bizning talqinimizcha, yangi xodimni «stajirovka» deb muddatli shartnoma bilan olish 372-moddaga tayanmaydi — u oddiy mehnat shartnomasi bilan, kerak boʻlsa dastlabki sinov bilan olinadi.
Ikki haftalik reja (bizning maslahatimiz — butun reja uchun; tartibi yuqoridagi majburiyatlarga mos):
YANGI XODIM: 14 KUN
0-kun, shartnomagacha:
- kirish yoʻl-yoʻrigʻi
- ichki qoidalar bilan
imzo qoʻyib tanishish
0-kun, keyin:
- shartnoma, buyruq
- murabbiy buyrugʻi
- xizmat standarti
1–3-kun:
- murabbiy yonida
kuzatadi, soʻraydi
4–10-kun:
- oʻzi bajaradi,
murabbiy tekshiradi
11–14-kun:
- murabbiy va rahbar
bilan 15 daqiqa:
nima oʻrgandi,
nima qoldi
Lavozimga qarab (bizning maslahatimiz):
- Kassir, sotuvchi, administrator — birinchi besh kun birinchi hafta boʻlimidagi reja boʻyicha; ikkinchi haftada kassani yangi xodim yopadi, murabbiy yonida kuzatadi.
- Oshpaz, ofitsiant, barista — birinchi kuni xizmat standarti bir varaqda beriladi; 4–10-kunlarda har smenadan keyin murabbiy standart boʻyicha ikki-uch gap aytadi.
- Oʻqituvchi — 1–3-kunlarda murabbiyning darslarida oʻtiradi; keyin oʻz guruhida dars beradi, murabbiy bir-ikki darsga kirib, keyin gaplashadi.
- Hamshira — birinchi haftada katta hamshira yonida ishlaydi; klinikangizdagi muolajalar tartibi va qaydlar bilan tanishtirilgani imzo bilan qayd etiladi.
- Omborchi — 1–3-kunlarda qabul va berishni murabbiy bilan birga qiladi, keyin oʻzi, murabbiy tekshiradi.
Reja tugaganda xodim «nima tushunarsiz» degan savolga javob bergan boʻlsin; agar u sinov bilan olingan boʻlsa, qaror sinov tugashidan ancha oldin qabul qilinsin (tanishtirish, imzo va sinov muddati). Keyingi oylarda yaxshi xodim ketib qolmasligi — xodimlarni ragʻbatlantirish.
Murabbiy (ustoz): buyruq, kelishuv va haq
Kodeks murabbiylikni qayta tayyorlash yoki malaka oshirish turi deb ataydi: tashkilotning eng tajribali xodimlari «muayyan bir mehnat vazifasini amalga oshirish uchun zarur boʻlgan bilimlar, koʻnikmalar va malakalarni tajribasi kamroq boʻlgan xodimlarga rejali ravishda yetkazishni» taʼminlaydi (368-modda). Qoidalari:
- Buyruq bilan. «Murabbiylik tashkilot xodimlari oʻrtasida amalga oshiriladi va ish beruvchining buyrugʻi bilan rasmiylashtiriladi» (368-modda). Bizning talqinimizcha, tashqaridan chaqirilgan trener Kodeks maʼnosida murabbiy emas — bu boshqa tashkilotda yoki boshqa ish beruvchida oʻqitish (367-modda).
- Asos — qoʻshimcha kelishuv. Buyruq uchun asos — murabbiyning mehnat shartnomasiga qoʻshimcha kelishuv yoki unga «avvalboshdanoq» murabbiylik shartlari kiritilgan mehnat shartnomasi. Shartlar — «murabbiyning kamroq tajribaga ega boʻlgan xodimni oʻqitish uchun sarflaydigan ish vaqti, murabbiylik vazifalarini bajarganlik uchun toʻlanadigan haq miqdori» va Kodeksga zid boʻlmagan boshqa shartlar (368-modda). Qoʻshimcha kelishuv shakli — 2-namuna: qoʻshimcha kelishuv.
- Haq miqdorini Kodeks belgilamaydi — u kelishuvda yoziladigan shart. Shuning uchun «murabbiyga qoʻshimcha toʻlanadimi?» degan savolga javob: bizning talqinimizcha, ha — haq miqdori murabbiylik shartlariga kiradi va kelishuvingizda yoziladi.
- Murabbiy — rahbar. Murabbiylik davrida u yangi xodimning bevosita rahbari hisoblanadi va undan ishni lozim darajada bajarishni hamda mehnat intizomiga rioya etishni talab qilishga haqli (368-modda).
- Yangi xodimning shartnomasida belgi. «Murabbiy tayinlangan taqdirda, kamroq tajribaga ega boʻlgan xodimning mehnat shartnomasida mazkur shart haqida tegishli belgi qoʻyiladi» (368-modda).
Buyruq namunasi (bizning maslahatimiz):
BUYRUQ № ___
Sana: __.__.20__
Murabbiylik haqida
1. ________ (murabbiy)
________ ga (yangi
xodim) murabbiy
etib tayinlansin.
2. Muddat: __.__ dan
__.__ gacha
3. Murabbiylik vaqti:
kuniga ___ soat
4. Murabbiylik uchun
haq: _____________
5. Asos: qoʻshimcha
kelishuv № ___
6. Yangi xodimning
shartnomasiga belgi
qoʻyilsin.
Rahbar: _________
Tanishdim: ________
Malaka oshirish: majburiy va ixtiyoriy
Kodeks uch turni ajratadi (367-modda): kasbga tayyorlash — kasb yoki mutaxassislik boʻyicha bilim va koʻnikmalarni shakllantirish, u «ish beruvchining yoʻllanmasi boʻyicha ixtiyoriy ravishda taʼlim tashkilotlarida amalga oshiriladi»; qayta tayyorlash — talablar oʻzgargani sababli yangi bilim yoki yangi kasb; malaka oshirish — mavjud kasbda darajani koʻtarish. Qayta tayyorlash va malaka oshirish shu ish beruvchida, taʼlim tashkilotida yoki boshqa ish beruvchida, murabbiylik shaklida ham oʻtkazilishi mumkin. 21-modda xodimning huquqlari qatorida «mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga, mehnat shartnomasiga muvofiq kasbga tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirish»ni sanaydi.
Majburiymi? Qayta tayyorlash va malaka oshirish «xodim hamda ish beruvchi uchun ixtiyoriy tartibda yoki, agar xodimlarni majburiy qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish talablari mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda hamda mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda, mehnat shartnomasida nazarda tutilgan boʻlsa, majburiy tartibda amalga oshirilishi mumkin» (367-modda). Demak, majburiylikni mehnat shartnomasining oʻzi ham belgilashi mumkin. Zaruratni esa «ish beruvchi belgilaydi, bundan … zarurati mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda hamda mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda belgilangan hollar mustasno» (370-modda).
Ish haqi (370-modda):
- majburiy oʻqitishda ish beruvchi «xodimning ish joyini (lavozimini) va oʻrtacha ish haqini saqlab qolishi shart»;
- ixtiyoriysida ish joyi saqlanadi, «xodimning oʻrtacha ish haqini saqlab qolish masalasi jamoa shartnomasida, ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishilgan holda qabul qilinadigan ichki hujjatda yoxud mehnat shartnomasi taraflarining kelishuviga koʻra hal qilinadi».
Boshqa shaharga yuborsangiz — oʻqish majburiymi yoki ixtiyoriymi, farqi yoʻq: siz yuborgan oʻqish boshqa joyga koʻchishni talab qilsa, xodimga oʻqish joyiga borish va qaytish hamda uy-joy ijarasi xarajatlari qoplanadi; sutkalik pul jamoa shartnomasi yoki kasaba uyushmasi bilan kelishilgan ichki hujjatda belgilanishi mumkin (290-modda).
Xodimning majburiyati. Oʻqish chogʻida xodim taʼlim tashkilotining qoidalariga rioya etishi va oʻqish «natijalarini ish beruvchiga taqdim etishi shart» (371-modda).
Kasb standarti. Qonunchilik biror ish uchun malaka talablarini belgilagan boʻlsa, ish beruvchi kasb standartining tegishli qismini qoʻllashi shart (369-modda).
Shakllar va kasblar roʻyxati ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishgan holda belgilanadi (370-modda). Kasaba uyushmasi boʻlmagan kichik firmada bu qanday qilinishini biz oʻqigan matnlar aytmaydi — «Ochiq savollar»da.
Bizning maslahatimiz: kim qaysi kursni qachon tugatgani, sertifikat nusxasi va murabbiylik buyrugʻini bir papkada saqlang. Xodimni malakasi yetarli emasligi sababli boʻshatishga toʻgʻri kelsa, bu qaydlar ham dalil boʻladi; qoidalari — malaka yetarli emas.
Ish beruvchi hisobidan oʻqitish: kelishuv va ishlab berish
Asosiy modda — 348:
«Xodim mehnat shartnomasini shartnomada yoki ish beruvchining hisobidan oʻqitish toʻgʻrisidagi kelishuvda shartlashilgan muddatdan oldin uzrli sabablarsiz bekor qilingan taqdirda, xodim ish beruvchi uni oʻqitish uchun qilgan, oʻqish vaqti tugaganidan keyin haqiqatda ishlab bermagan vaqtiga mutanosib tarzda hisoblab chiqarilgan xarajatlarning oʻrnini, agar mehnat shartnomasida yoki oʻqitish toʻgʻrisidagi kelishuvda boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, qoplashi shart» (348-modda).
Undan beshta amaliy xulosa:
- Muddat yozilgan boʻlishi kerak. Muddat mehnat shartnomasida yoki alohida kelishuvda boʻladi. Bizning talqinimizcha, yozilgan muddat boʻlmasa, talab qiladigan narsa yoʻq. Xodimlarni ragʻbatlantirish maqolasi ham aytadi: shartnomaga oʻqishdan keyin belgilangan muddat ishlab berish shartini yozish mumkin. Ishlayotgan xodim bilan shart qoʻshimcha kelishuv bilan qoʻshiladi.
- Qoida — mutanosib. Hisob oʻqish tugagan kundan boshlanadi. Masalan, ishlab berish muddatining yarmini ishlab ketgan xodim xarajatning qolgan yarmini qoplaydi. Toʻliq summani «har qanday holda» talab qiladigan shart Kodeksning qoidasi emas.
- «Boshqacha qoida» mumkin. Shartnoma yoki kelishuv boshqacha tartib yozishi mumkin. Bizning talqinimizcha, u xodimning holatini Kodeksdagidan yomonlashtira olmaydi: ishlab chiqarish taʼlimi shartnomasi uchun Kodeks buni ochiq aytadi (380-modda), umumiy tamoyil ham shu.
- Muddat chegarasi. 348-modda muddatning eng koʻp chegarasini aytmaydi; uch yillik chegara faqat ishlab chiqarish taʼlimi shartnomasi uchun yozilgan (374-modda, pastda). Bizning maslahatimiz: muddatni oʻqish davomiyligi va xarajatga mos qiling va uch yildan oshirmang.
- «Uzrli sabab» taʼriflanmagan. 348-modda uni sanamaydi. Yaqin roʻyxat 160-moddada: xodim ishni davom ettira olmasa — «taʼlim tashkilotiga qabul qilinganligi, pensiyaga chiqqanligi, saylab qoʻyiladigan lavozimga saylanganligi va boshqa hollarda» — ish beruvchi shartnomani u soʻragan muddatda bekor qilishi kerak. Bizning talqinimizcha, bunday sabablar uzrli deb qaralishi ehtimoli katta, lekin buni 348-modda uchun aytadigan matnni topmadik. Bizning maslahatimiz: uzrli sabablarni kelishuvning oʻzida yozing.
Kelishuv namunasi — kurs, sertifikat yoki tashqi oʻqish uchun (bizning maslahatimiz; summa oʻrniga — chiziq):
OʻQITISH TOʻGʻRISIDA
KELISHUV № ___
Sana: __.__.20__
1. Xodim: ____________
2. Nima oʻrganadi:
___________________
3. Qayerda: __________
4. Muddat: __.__ dan
__.__ gacha
5. Ish beruvchi toʻlaydi:
kurs / yoʻl / ijara
(hujjat bilan)
(boshqa shaharda yoʻl
va ijara qoplanadi)
6. Oʻqish vaqtida ish
joyi saqlanadi;
oʻrtacha ish haqi:
saqlanadi / yoʻq
(majburiy oʻqishda —
saqlanadi)
7. Ishlab berish:
oʻqish tugaganidan
keyin ___ oy
8. Muddatdan oldin
uzrli sababsiz
ketsa, xarajat
ishlab bermagan
vaqtiga mutanosib
qoplanadi (MK 348)
9. Uzrli sabablar:
___________________
Ish beruvchi: _______
Xodim: _____________
Bizning maslahatimiz: xarajatni hujjat bilan tasdiqlang — shartnoma, toʻlov hujjati, kurs tugaganini koʻrsatuvchi hujjat. 371-modda xodimdan oʻqish natijasini taqdim etishni talab qiladi — uning nusxasi ham shu papkaga.
Ishdan ketsa: xarajatni qoplash va oxirgi oylik
Kim bekor qilgani muhim. Rus tilidagi matnda: «В случае прекращения работником трудового договора…» — yaʼni xodim oʻzi bekor qilganda. Oʻzbekcha matn «Xodim mehnat shartnomasini … bekor qilingan taqdirda» deydi: gap xodimdan boshlanadi, lekin feʼl majhul nisbatda, shuning uchun kim bekor qilgani ochiq aytilmagan. Bizning talqinimizcha, ikkalasi ham xodimning oʻzi ketishi haqida; ish beruvchi tashabbusi bilan boʻshatilgan xodimdan xarajatni qaytarishni hech bir matn aytmaydi — bunday holatda pul talab qilishga tayanmang. Xodim ishga kelmay qoʻysa, lekin ariza bergan boʻlsa, uni 160-modda boʻyicha — oʻz xohishi bilan — boʻshatish yoʻli xodim ogohlantirmay ketib qolsa boʻlimining 3-bandida; intizomiy tartibda boʻshatish ish beruvchi tashabbusi hisoblanadi va, bizning talqinimizcha, unda ham xarajatni qaytarishga tayanmang.
Qanday undiriladi. Ish beruvchi hisobidan oʻqitilgan xodimning erta ketishi — oʻsha boʻlimning beshinchi bandida. U yerdagi talqin: bizning talqinimizcha, bu summalar 269-modda roʻyxatida yoʻq — hisob-kitobdan faqat xodimning yozma roziligi bilan ushlab qolinadi, aks holda sud orqali. Kodeksdagi tegishli qoidalar (qaysi biri oʻqitish xarajatiga tatbiq etilishi — pastda):
- Rozilik. «Umumiy qoidaga koʻra xodimning yozma roziligi bilan, xodimning roziligi boʻlmagan taqdirda esa ushbu moddaning ikkinchi qismiga muvofiq ish haqidan ushlab qolinishi mumkin» (269-modda). Ikkinchi qismda oʻqitish xarajati nomi bilan yoʻq.
- Chegara. Har bir toʻlovda barcha ushlab qolishlar jami xodimga haqiqatda hisoblangan ish haqining yarmidan oshmasligi kerak (270-modda). Soliq kodeksiga koʻra soliq solinmaydigan toʻlovlardan ushlab qolib boʻlmaydi (269-modda).
- Boʻlib toʻlash. 346-modda xodim va ish beruvchining kelishuviga binoan zararning oʻrnini boʻlib-boʻlib toʻlash asosida qoplashga yoʻl qoʻyadi: xodim toʻlovlarning aniq muddatlari koʻrsatilgan yozma majburiyat beradi; majburiyat notarial tasdiqlangan boʻlsa va u mehnat munosabatlarini tugatib, qoplashdan bosh tortsa, qoplanmagan qarz notariusning ijro xati bilan undiriladi. Bizning talqinimizcha, oʻqitish xarajatini qaytarishni ham shunday rasmiylashtirish mumkin (348-modda shu paragrafda turadi — pastda).
- Zarar tartibi (347-modda). Zarar tartibida oʻrtacha oylik ish haqidan oshmagan summa ish beruvchining zarar aniqlangan kundan bir oy ichida chiqargan buyrugʻi bilan undiriladi; undan koʻpi yoki bir oy oʻtgan boʻlsa — «sud tartibida» (347-modda). Bu tartib oʻqitish xarajatiga tatbiq etiladimi — pastda.
347-modda nega tilga olinadi. 348-modda Kodeksning «Xodimning ish beruvchiga yetkazilgan zarar uchun moddiy javobgarligi» paragrafida turadi. Bizning talqinimizcha, shuning uchun xarajat Kodeksdagi zarar tartibida undiriladi; lekin uni 269-moddaning 4-bandi («xodim tomonidan ish beruvchiga yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash uchun, agar yetkazilgan zararning miqdori xodimning oʻrtacha oylik ish haqidan oshmasa») boʻyicha roziliksiz, buyruq bilan ushlab qolish mumkinmi — biz oʻqigan birorta matn aytmaydi. Bizning maslahatimiz: xavfsiz yoʻl — yozma rozilik (yoki sanalari yozilgan majburiyat), har toʻlovda yarmidan oshirmaslik, qolganini — sud orqali. Shubha boʻlsa, harakat qilishdan oldin yuristdan soʻrang.
Ishlab chiqarish taʼlimi shartnomasi («shogirdlik»)
Kodeksda «shogirdlik» soʻzi yoʻq. Odamlar «shogirdlik shartnomasi» deb qidiradigan hujjat Kodeksda ishlab chiqarish taʼlimi shartnomasi deb ataladi (22-bob), oʻrganuvchi — oʻquvchi. Sinov haqidagi 129-modda uni «ishlab chiqarishda oʻqitish shartnomasi» deb ham ataydi — dastlabki sinov boʻlimidagi soʻz shu.
Bu nima. «Ishlab chiqarish taʼlimi shartnomasi ish beruvchi va oʻquvchi (ish beruvchida ishlayotgan shaxs yoki ish qidirayotgan shaxs) oʻrtasida mehnat shartnomasi boʻyicha ishdan ajralgan yoki ajralmagan holda taʼlim olish uchun tuzilgan, kasbiy bilimlar, malakalar va koʻnikmalarni oʻrganish toʻgʻrisidagi yoki qayta tayyorlash haqidagi kelishuvdir» (373-modda). Demak, uni tashqaridan kelgan, hali ishlamaydigan odam bilan ham tuzish mumkin.
Shartnomada nima boʻlishi shart (374-modda):
- taraflarning nomi;
- «oʻquvchi tomonidan olinadigan aniq malaka»;
- ish beruvchining taʼlim uchun zarur shart-sharoitlarni taʼminlash majburiyati;
- oʻquvchining taʼlimni oʻtash va olingan malakaga muvofiq mehnat shartnomasi boʻyicha shartnomada belgilangan muddat davomida ishlab berish majburiyati;
- ishlab chiqarish taʼlimining muddati;
- «oʻqish davrida mehnatga haq toʻlash miqdori»;
- taraflarning rekvizitlari. Boshqa shartlar — kelishuvga koʻra.
Ishlab berish — uch yildan koʻp emas. «…ishlab berish muddati ishlab chiqarish taʼlimi muddatiga hamda ish beruvchining uni oʻtkazishga doir chiqimlariga mutanosib boʻlishi va har qanday holda ham … muddatli mehnat shartnomasining eng koʻp davridan oshib ketmasligi kerak» (374-modda). Muddatli shartnoma esa «uch yildan koʻp boʻlmagan muayyan muddatga» tuziladi (110-modda).
Shakl va muddat. Shartnoma malaka olish uchun zarur muddatga tuziladi; «kamida ikki nusxada, yozma shaklda tuzilib, bir xil yuridik kuchga ega boʻladi va ularning har biri taraflar tomonidan imzolanadi» (375-modda). Amal qilish davrida oʻquvchilarga mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik va mehnatni muhofaza qilish qoidalari tatbiq etiladi; mazmuni faqat taraflar kelishuvi bilan oʻzgaradi (376-modda).
Vaqt. Taʼlim yakka tartibda, brigada, kurs mashgʻulotlari va boshqa shakllarda boʻladi (377-modda). Haftalik taʼlim vaqti shu toifa uchun ish vaqti normasidan oshmaydi; oʻquvchi, ish beruvchi bilan kelishib, ishdan toʻliq ozod qilinishi yoki toʻliqsiz ish vaqtida ishlashi mumkin; u «ish vaqtidan tashqari ishlarga jalb qilinmasligi, shuningdek ishlab chiqarish taʼlimi bilan bogʻliq boʻlmagan xizmat safarlariga yuborilmasligi kerak» (378-modda).
Stipendiya. «Oʻquvchilarga ishlab chiqarish taʼlimi davrida stipendiya toʻlanadi, uning miqdori ishlab chiqarish taʼlim shartnomasida belgilanadi va olinayotgan malakaga bogʻliq boʻladi, lekin qonunchilikda belgilangan mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoridan kam boʻlmasligi kerak» (379-modda).
Yomon shartlar haqiqiy emas. Oʻquvchining holatini Kodeks va boshqa hujjatlardagidan yomonlashtiradigan shartlar haqiqiy emas (380-modda).
Taʼlimdan keyin (381-modda):
- taʼlimni muvaffaqiyatli tamomlagan ish qidirayotgan shaxs bilan shu ish beruvchi mehnat shartnomasi tuzsa, sinov muddati belgilanmaydi;
- oʻquvchi uzrli sababsiz majburiyatlarini bajarmasa, «shu jumladan ishga kirishmasa», u stipendiyani ish beruvchiga «uning talabiga koʻra» qaytaradi va boshqa xarajatlarni haqiqatan ishlab berilmagan vaqtga mutanosib ravishda 348-moddaga muvofiq qoplaydi.
Shartnoma taʼlim muddati tugagach yoki shartnomadagi asoslar boʻyicha bekor qilinadi (382-modda).
Qachon qulay (bizning maslahatimiz): kafe oshpaz yordamchisini, doʻkon omborchini yoki klinika registratorni noldan oʻrgatsa — ishga olishdan oldin ish qidirayotgan shaxs bilan shu shartnomani tuzing: malaka aniq, stipendiya va ishlab berish muddati yozilgan, keyin sinovsiz mehnat shartnomasi.
Voyaga yetmagan oʻquvchi. 22-bobda ular uchun alohida qoida yoʻq; umumiy qoidalar — tibbiy koʻrik va voyaga yetmaganlar va soatlari — oʻqituvchilar, oʻrindoshlar va toʻliqsiz ish vaqti. Bizning talqinimizcha, 378-modda taʼlim vaqtini «xodimlarning mazkur toifasi uchun» normaga bogʻlagani uchun voyaga yetmagan oʻquvchining taʼlim vaqti uning qisqartirilgan normasidan oshmaydi; buni bitta jumlada aytadigan matnni topmadik.
Ish bilan birga oʻqiyotgan xodim: oʻquv taʼtili va kafolatlar
Kodeks bunga alohida bob bagʻishlaydi (23-bob). Uning soʻzi — oʻquv taʼtili (saytdagi kasallik varaqasi maqolasida — «oʻqish taʼtili»).
- Sharoit. Ishdan ajralmagan holda oʻqiyotgan, qayta tayyorlash, malaka oshirish yoki ishlab chiqarish taʼlimidan oʻtayotgan xodimlarga ish beruvchi ish va oʻqishni birga olib borish uchun zarur sharoit yaratishi shart (383-modda).
- Oʻquv taʼtili va qisqa hafta. Taʼlim tashkilotlarida ishdan ajralmagan holda tahsil olib, «oʻquv rejasini bajarayotgan xodimlarga ish joyi boʻyicha oʻrtacha ish haqi saqlangan holda oʻquv taʼtili, qisqartirilgan ish haftasi hamda … oʻzga kafolatlar beriladi» (383-modda). Qisqartirilgan haftaning uzunligini biz oʻqigan moddalar aytmaydi.
- Yillik taʼtilni sessiyaga moslash. Xodim xohlasa, yillik mehnat taʼtili attestatsiya, himoya yoki imtihon sessiyasi vaqtiga moslab beriladi; yangi kelgan xodimga — olti oy toʻlmasdan ham (383-modda, 3–4-qismlar; 4-qismi 2025-yil 13-fevraldagi OʻRQ-1030 tahririda).
- Kirish imtihonlari. Oliy taʼlimga kirish imtihonlariga ruxsat berilgan xodimga «kamida oʻn besh kalendar kun muddatga ish haqi saqlanmagan holda taʼtil beriladi», yoʻl vaqti bunga kirmaydi (384-modda).
- Necha kun (385-modda, OʻRQ-1030 tahririda) — oliy, oʻrta professional va oʻrta maxsus professional taʼlim tashkilotlarida kechki yoki sirtqi oʻqiyotganlarga, laboratoriya-imtihon sessiyasi davriga, har yili, oʻrtacha ish haqi bilan:
| Kurs | Kechki, oliy taʼlim | Kechki, oʻrta professional va oʻrta maxsus professional | Sirtqi |
|---|---|---|---|
| 1–2-kurs | kamida 20 kalendar kun | kamida 10 kalendar kun | kamida 30 kalendar kun |
| 3-kurs va undan yuqori | kamida 30 kalendar kun | kamida 20 kalendar kun | kamida 40 kalendar kun |
- Yillik taʼtil alohida. Navbatdagi mehnat taʼtili oʻquv taʼtilidan foydalanganidan qatʼi nazar beriladi (385-modda).
- Yoʻl haqi. Oliy taʼlimda sirtqi oʻqiyotgan xodimga ish beruvchi sessiyaga borib-kelish uchun yiliga bir marta yoʻl haqining kamida yarmini toʻlaydi; davlat attestatsiyasi uchun ham xuddi shunday (385-modda).
- Birinchi taʼlim uchun. «…kafolatlar va kompensatsiyalar birinchi marta tegishli darajadagi taʼlim olayotganda beriladi.» Shu darajadagi taʼlimi bor xodimga ular faqat ish beruvchi uni ichki hujjat, mehnat shartnomasi yoki alohida kelishuvga muvofiq oʻqishga yuborgan boʻlsa berilishi mumkin (386-modda). Ikki joyda oʻqisa — kafolatlar bittasida, xodimning tanloviga koʻra. Oʻquv taʼtili ish stajiga qoʻshiladi (386-modda).
- Ikkinchi ish joyida emas. Ishni taʼlim olish bilan birga olib boruvchilarga kafolatli va kompensatsiya toʻlovlari faqat asosiy ish joyida beriladi — taʼtil, kasallik va homiladorlik nafaqasi.
- Oʻquv taʼtilida kasal boʻlsa — u kunlar uchun kasallik nafaqasi toʻlanmaydi; tafsiloti kasallik varaqasi maqolasida.
Xodim oʻqishga kirgani sababli ishni davom ettira olmasa, uning arizasi boʻyicha ish beruvchi shartnomani u soʻragan muddatda bekor qilishi kerak (160-modda). Bizning maslahatimiz: oʻquv taʼtilini xodimning arizasi va taʼlim tashkilotidan olingan sessiya haqidagi hujjat bilan rasmiylashtiring.
Oʻqituvchi va tibbiyot xodimi
Oʻqituvchi. «Taʼlim toʻgʻrisida»gi Qonunning pedagoglar haqidagi 5-bobi oʻz kuchini yoʻqotgan; endi «Pedagogning maqomi toʻgʻrisida»gi Qonun amal qiladi (2024-yil 1-fevraldagi OʻRQ-901).
- U «davlat va nodavlat taʼlim tashkilotlarining … pedagoglariga nisbatan tatbiq etiladi» (2-modda). Pedagog — taʼlim tashkilotida mehnat shartnomasi asosida taʼlim va tarbiya sohasida ishlaydigan, tegishli maʼlumot va tayyorgarlikka ega shaxs (3-modda).
- Pedagog «oʻz malakasini muntazam ravishda oshirib borishi, egallab turgan lavozimiga muvofiqlik jihatidan davriy attestatsiyadan oʻtishi» kerak (7-modda).
- Davlat taʼlim tashkilotlari pedagoglarining malakasini belgilangan muddatlarda va hajmda oshirish xarajatlari Davlat budjetidan qoplanadi; «Nodavlat taʼlim tashkilotlari pedagoglarining malakasini oshirish ish beruvchi tomonidan belgilangan tartibda amalga oshiriladi» (10-modda).
- Malaka oshirish shakllari va muddatlari «tegishli davlat taʼlim talablari bilan belgilanadi» (10-modda) — bu talablarni oʻqimadik.
- 11-modda (birinchi qismi — 2025-yil 23-oktabrdagi OʻRQ-1091 tahririda) davlat maktabgacha, umumiy oʻrta, oʻrta maxsus, professional va qoʻshimcha taʼlim tashkilotlari pedagoglarining attestatsiyasi haqida; attestatsiya tartibini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi.
Bizning talqinimizcha, oʻquv markazingiz nodavlat taʼlim tashkiloti boʻlsa va oʻqituvchi mehnat shartnomasi bilan ishlasa, muntazam malaka oshirish majburiyati unga tegishli, davriy attestatsiya ham (7-modda), malaka oshirish tartibini esa markaz — ish beruvchi sifatida — belgilaydi. Xususiy markaz pedagogi attestatsiyani qanday tartibda oʻtishini tekshirmadik; nodavlat tashkilotda malaka oshirishni kim toʻlashini biz oʻqigan matnlar aytmaydi. Xabarnoma bilan ishlaydigan markaz bu qonun maʼnosida «taʼlim tashkiloti» sanaladimi — tekshirmadik. Chet tili oʻqituvchilari uchun litsenziya talablarida alohida qoida bor — talablar: xabarnomadan oldin tekshiring. Bizning maslahatimiz: tartibni ichki hujjatga yozing (qaysi kurs, qancha vaqtda bir marta, kim toʻlaydi, xodim ketsa nima boʻladi) va pul sarflasangiz — yuqoridagi kelishuvni tuzing.
Tibbiyot xodimi. «Fuqarolar sogʻligʻini saqlash toʻgʻrisida»gi Qonunni rus tilidagi matni boʻyicha oʻqidik. Unda: tibbiyot va farmatsevtika faoliyati bilan shugʻullanish huquqi Oʻzbekistonda tibbiyot oliy yoki oʻrta maxsus oʻquv yurtini tamomlaganlik diplomiga ega shaxslarga tegishli, chet elda olingan diplom bilan esa — Vazirlar Mahkamasi belgilagan tartibda; uch yildan ortiq kasbi boʻyicha ishlamagan tibbiyot va farmatsevtika xodimlari qayta tayyorlashdan keyin yoki Sogʻliqni saqlash vazirligi attestatsiya komissiyalari attestatsiyasi asosida ishga qoʻyilishi mumkin (41-modda). Shifokor va hamshiralarning davriy malaka oshirish majburiyati va uning muddati bu qonunda yoʻq; vazirlik hujjatlarini oʻqimadik — «Ochiq savollar»da. Bizning maslahatimiz: uzoq tanaffusdan keyin ishga kelgan hamshirani olishdan oldin uning qayta tayyorlash yoki attestatsiya hujjatini koʻring.
Buxgalter va boshqalar. Kichik firma buxgalteri yoki boshqa xodimlar uchun malaka oshirish majburiyatini biz oʻqigan matnlarda topmadik.
Soliq va davlat yordami
Firma uchun xarajat. Foyda soligʻi toʻlovchida «daromad olish bilan bogʻliq barcha xarajatlar chegirib tashlanadi», xarajat «asoslangan va hujjatlar bilan tasdiqlangan» boʻlsa (Soliq kodeksi, 305-modda). Foyda soligʻi moddalarida oʻqitish alohida nomlanmagan — u shu umumiy qoidaga tushadi. Aylanmadan olinadigan soliq toʻlovchida xarajatni chegirish masalasi tugʻilmaydi; bu bobni qayta oʻqimadik.
Xodimning daromadi emas. «Soliq agentlarining … jismoniy shaxs foydasiga amalga oshiradigan quyidagi xarajatlariga soliq toʻlovchining daromadi sifatida qaralmaydi: … 13) xodimlarning malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash xarajatlari» (369-modda). 2026-yil 1-yanvardan bu roʻyxat 369-moddaning ikkinchi qismida turadi (2025-yil 25-dekabrdagi OʻRQ-1108 Qonuni eski ikkinchi qismni chiqarib, uchinchisini ikkinchi qism deb hisobladi). Xuddi shu qoida — pulsiz ragʻbat boʻlimida.
Kollej yoki oliy taʼlimdagi oʻqishni xuddi shu roʻyxat alohida bandda nomlaydi: «oʻquvchilar va talabalarning taʼlim olishi uchun Oʻzbekiston Respublikasining professional va oliy taʼlim tashkilotlari bilan toʻgʻridan-toʻgʻri shartnomalar boʻyicha pulli-kontrakt asosida oʻtkaziladigan mablagʻlar» ham daromad sifatida qaralmaydi (369-modda, 12-band). Moddiy naf tarzidagi daromadlar haqidagi qoida (376-modda) 369-moddaning ikkinchi qismida boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsagina qoʻllanadi. Bizning talqinimizcha, firma xodimning kontraktini toʻgʻridan-toʻgʻri Oʻzbekistondagi oliy yoki professional taʼlim tashkilotiga oʻtkazsa, bu uning daromadi emas va 317-moddadagi taqiq (jismoniy shaxsning moddiy naf tarzidagi daromadi boʻladigan xarajatlar) bu toʻlovga tegishli emas. Xodimning qoʻliga berilgan pul yoki chet eldagi taʼlim tashkilotiga toʻlov 12-bandga tushmaydi — bunday toʻlovni oʻtkazishdan oldin buxgalteringiz bilan tekshiring.
Oʻqish davridagi ish haqi — mehnat daromadi. Mehnatga haq toʻlash tarzidagi daromadga «xodimlarga kadrlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish tizimida ishdan ajralgan holda oʻqishlari vaqtida asosiy ish joyi boʻyicha ularga toʻlanadigan ish haqi» va boshqalarni oʻqitishga jalb qilingan yuqori malakali xodimlarga toʻlanadigan haq kiradi (374-modda, 7, 12-bandlar). Demak, saqlangan oʻrtacha ish haqidan va murabbiyning haqidan daromad soligʻi ushlanadi, ular ijtimoiy soliq bazasiga kiradi (403, 404-moddalar).
Oʻquvchi stipendiyasi. Ishlab chiqarish taʼlimi stipendiyasini nomlaydigan Soliq kodeksi moddasini topmadik. Bizning talqinimizcha, bu mehnat munosabatidagi toʻlov va mehnat daromadiga oʻxshaydi; tasdiqlanmagan — «Ochiq savollar»da.
Xodim oʻzi toʻlasa. Nodavlat taʼlim tashkilotlariga qayta tayyorlash va malaka oshirish uchun toʻlovga yoʻnaltirilgan ish haqi va boshqa daromadlar, kursni tugatganlik hujjati boʻlsa, soliq davri uchun belgilangan chegaragacha soliqdan ozod (378-modda, 21-band).
Davlat yordami. «Aholi bandligi toʻgʻrisida»gi Qonun boʻyicha:
- ish beruvchining aholining ijtimoiy ehtiyojmand toifalari uchun belgilangan eng kam miqdordan ortiq qoʻshimcha ish oʻrinlari yaratish, «shuningdek ularni kasbga tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirishga doir xarajatlari» Bandlikka koʻmaklashish davlat jamgʻarmasi va yangi ish oʻrinlarini tashkil etishni ragʻbatlantirish hududiy jamgʻarmalari hisobidan kompensatsiya qilinadi (13-modda) — faqat shu toifalar va shu ortiqcha oʻrinlar uchun; kim va qanday murojaat qilishini oʻqimadik;
- grantlar Bandlikka koʻmaklashish davlat jamgʻarmasi hisobidan «ish qidirayotgan shaxslarni va ishsiz shaxslarni kasbga tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirish uchun» ajratiladi (bizning talqinimizcha, sizda allaqachon ishlayotgan xodimlar uchun emas); ular kasbga oʻqitish markazlariga beriladi, xorijda vaqtinchalik ishlash uchun uyushgan holda ishga qabul qilinadigan fuqarolarni oʻqitish uchun esa — «ishlab chiqarishning oʻzida oʻqitish uchun tashkilot hamda “usta-shogird” maktablariga ham» (20-modda);
- subsidiyalarning turlari va tartibi qonunchilik bilan belgilanadi (19-modda); vazirlikning 2026-yilgi subsidiya hujjatini topdik, lekin oʻqimadik. Biz oʻqigan matnlarda oʻqitish uchun vaucher yoki boshqa nomli dastur yoʻq.
Uch holat: kassir, oʻqituvchi, hamshira
1. Doʻkonga yangi kassir keldi. Shartnomadan oldin — kirish yoʻl-yoʻrigʻi va ichki qoidalar bilan imzo qoʻyib tanishish, keyin shartnoma va buyruq. Tajribali kassir buyruq bilan murabbiy boʻladi; uning vaqti va haqi qoʻshimcha kelishuvda, kassirning shartnomasida — murabbiy tayinlangani haqida belgi. Birinchi besh kun — birinchi hafta boʻyicha, keyin 14 kunlik rejaning oxiri. Bu yerda tashqi xarajat yoʻq, shuning uchun qaytarish sharti ham kerak emas (bizning maslahatimiz). Sinov boʻlsa — faqat shartnomada.
2. Oʻquv markazi oʻqituvchini metodika kursiga yuboradi. Kurs pullik, oʻqituvchi kurs paytida darslarini qisqartiradi. Kursdan oldin oʻqitish toʻgʻrisidagi kelishuv (bizning maslahatimiz): kurs, muddat, kim nimani toʻlaydi, oʻrtacha ish haqi saqlanadimi, ishlab berish muddati va uzrli sabablar. Kurs ixtiyoriy boʻlsa, oʻrtacha ish haqi — kelishuv masalasi. Markaz oʻz tartibida bu kursni pedagog uchun majburiy qilgan boʻlsa, bizning talqinimizcha, ish joyi va oʻrtacha ish haqi 370-modda boʻyicha saqlanadi. «Pedagogning maqomi toʻgʻrisida»gi Qonun oʻqituvchiga malakasini muntazam oshirishni majburiyat qilgani (7-modda) har bir bunday kursni Kodeks maʼnosida majburiy qiladimi — hal etilmagan («Ochiq savollar»da). Oʻqituvchi muddatning yarmini ishlab, uzrli sababsiz ketsa — xarajatning qolgan yarmini qoplaydi; oliy taʼlimga oʻqishga kirgani uchun ketsa — bizning talqinimizcha, bu uzrli sabab boʻlishi mumkin. Pulni oxirgi oylikdan, bizning talqinimizcha, faqat yozma roziligi bilan ushlang. Malaka oshirish xarajati uning daromadi emas.
3. Klinika hamshirasi tibbiyot oliy taʼlim muassasasida sirtqi oʻqiydi. Oliy taʼlimni birinchi marta olayotgan boʻlsa va oʻquv rejasini bajarsa — har yili sessiyaga oʻrtacha ish haqi saqlangan oʻquv taʼtili (sirtqi: 1–2-kursda kamida 30, keyin kamida 40 kalendar kun), yillik taʼtil esa alohida; yiliga bir marta sessiyaga borib-kelish yoʻl haqining kamida yarmi ham klinikadan. Oliy maʼlumoti allaqachon bor boʻlsa, kafolatlar faqat klinika uni oʻqishga yuborgan boʻlsa berilishi mumkin. Qaysi kunlari oʻqishga ketishini oldindan bilish uchun sessiya hujjatini soʻrang (bizning maslahatimiz). Hamshiralar uchun davriy malaka oshirish qoidalarini vazirlik hujjatlarida tekshiring — biz ularni oʻqimadik.
Tekshiruv roʻyxati
Bizning maslahatimiz — butun tekshiruv roʻyxati uchun.
Har bir yangi xodim:
- Kirish yoʻl-yoʻrigʻi shartnomadan oldin oʻtkazilgan va qayd etilgan.
- Ichki qoidalar bilan imzo qoʻyib tanishtirilgan.
- Shartnoma va buyruq; sinov boʻlsa — shartnomada.
- Murabbiy buyrugʻi, murabbiy bilan qoʻshimcha kelishuv (vaqt, haq), yangi xodim shartnomasida belgi.
- 14 kunlik reja va oxiridagi suhbat.
Pul sarflanadigan har bir oʻqish:
- Oʻqishdan oldin imzolangan kelishuv yoki ishlab chiqarish taʼlimi shartnomasi.
- Ishlab berish muddati oʻqish davomiyligi va xarajatga mos; ishlab chiqarish taʼlimida — uch yildan oshmaydi.
- Oʻrtacha ish haqi saqlanadimi — yozilgan (majburiy oʻqishda saqlanadi).
- Uzrli sabablar yozilgan.
- Xarajat va kurs tugaganini koʻrsatuvchi hujjatlar papkada.
- Stipendiya eng kam miqdordan kam emas (ishlab chiqarish taʼlimi).
Xodim ketayotganda:
- Kim bekor qilyapti va sababi uzrlimi.
- Ishlanmagan vaqtga mutanosib hisob.
- Ushlab qolish — faqat yozma rozilik bilan, har toʻlovda yarmidan oshmasdan; qolgani — boʻlib toʻlash majburiyati yoki sud.
Har yili: ish bilan birga oʻqiyotganlar roʻyxati (birinchi taʼlimmi, kim yuborgan), oʻqituvchilarning malaka oshirish sanalari.
Qonun nima deydi
- Mehnat kodeksi (2022-yil 28-oktabr; 2026-yil 15-oktabrdagi tahrir): 21, 110, 129, 160, 269, 270, 290, 346, 347, 348, 362, 367–386-moddalar (383, 385-moddalarning bir qismi 2025-yil 13-fevraldagi OʻRQ-1030 tahririda); 19-bob, 3-paragraf.
- Soliq kodeksi (2026-yil 21-oktabrdagi tahrir): 305, 317, 369, 374, 376, 378, 403, 404-moddalar.
- 2025-yil 25-dekabrdagi OʻRQ-1108 Qonuni: Soliq kodeksi 369-moddasi qismlarining raqamlari (2026-yil 1-yanvardan).
- «Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida»gi Qonun (2016-yil 22-sentabr, OʻRQ-410 bilan yangi tahrirda; 2022-yil 18-maydagi tahrir): 16, 25-moddalar.
- «Aholi bandligi toʻgʻrisida»gi Qonun (2020-yil 20-oktabr, OʻRQ-642; 2026-yil 3-noyabrdagi tahrir): 13, 19, 20-moddalar.
- «Pedagogning maqomi toʻgʻrisida»gi Qonun (2024-yil 1-fevral, OʻRQ-901; 2026-yil 12-sentabrdagi tahrir): 2, 3, 7, 10, 11-moddalar (11-modda 2025-yil 23-oktabrdagi OʻRQ-1091 tahririda).
- «Taʼlim toʻgʻrisida»gi Qonun (2020-yil 23-sentabr, OʻRQ-637; 2026-yil 3-noyabrdagi tahrir): 5-bob oʻz kuchini yoʻqotgan.
- «Fuqarolar sogʻligʻini saqlash toʻgʻrisida»gi Qonun (1996-yil 29-avgust, 265-I; 2025-yil 30-dekabrdagi tahrir): 41-modda (rus tilidagi matn; qonunning oʻzbekcha nomi — 2025-yil 17-dekabrdagi OʻRQ-1102 Qonunining 2-moddasidan).
Ochiq savollar
- «Uzrli sabablar» va «zarar». 348-moddadagi uzrli sabablarning roʻyxati va oʻqitish xarajati 269-moddaning 4-bandi hamda 347-moddadagi «zarar»ga kiradimi — Oliy sud Plenumining moddiy javobgarlik haqidagi qarorini bu maqola uchun qidirmadik.
- Kasaba uyushmasi boʻlmasa. 370-modda oʻqitish shakllari va kasblar roʻyxatini kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishishni talab qiladi; qoʻmitasi yoʻq firmada nima qilinishini biz oʻqigan matnlar aytmaydi.
- Tibbiyot xodimlari. Shifokor va hamshiralarning davriy malaka oshirishi (muddati, kim toʻlaydi) haqidagi Sogʻliqni saqlash vazirligi hujjatlarini oʻqimadik; «Fuqarolar sogʻligʻini saqlash toʻgʻrisida»gi Qonun 41-moddasining oʻzbekcha matnini ochmadik.
- Oʻqituvchining malaka oshirishi. Qonun pedagogga malakasini muntazam oshirishni majburiyat qilgani (7-modda) nodavlat markazdagi har bir bunday kursni Mehnat kodeksi maʼnosida majburiy (370-modda: oʻrtacha ish haqi saqlanadi) qiladimi — hal etilmagan; malaka oshirish muddatlarini belgilaydigan davlat taʼlim talablarini oʻqimadik.
- Buxgalterlar. Buxgalteriya hisobi va audit haqidagi qonunlardagi malaka qoidalarini oʻqimadik.
- Soliq kodeksining 2026-yil 12-dekabrdagi tahriri (hali kuchga kirmagan): 369-moddaning birinchi qismiga shaharsozlik renovatsiyasi kompensatsiyasi haqidagi band qoʻshiladi (2026-yil 10-iyundagi OʻRQ-1149); malaka oshirish va qayta tayyorlash xarajatlari haqidagi ikkinchi qismning 13-bandi shu tahrirda ham bor.
- Stipendiya soligʻi. Ishlab chiqarish taʼlimi shartnomasi boʻyicha toʻlanadigan stipendiyaga qanday soliq solinishini aytadigan moddani topmadik.
- Davlat yordami. Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining subsidiyalar haqidagi buyrugʻi (2026-yil 7-mayda 3832-son bilan roʻyxatdan oʻtgan) va Vazirlar Mahkamasining mehnat muhofazasi haqidagi 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori — topildi, lekin bu maqola uchun oʻqilmadi.
- Xabarnoma bilan ishlaydigan oʻquv markazi «Pedagogning maqomi toʻgʻrisida»gi Qonun maʼnosida taʼlim tashkilotimi — tekshirmadik.
- Aylanmadan olinadigan soliq bobida oʻqitishga tegishli qoida bormi — qayta oʻqimadik.
- Kelishuvni roʻyxatdan oʻtkazish. Alohida oʻqitish kelishuvi yoki ishlab chiqarish taʼlimi shartnomasi Yagona milliy mehnat tizimida roʻyxatdan oʻtkaziladimi — tekshirmadik.
Bu maqola umumiy maʼlumot, yuridik yoki buxgalteriya maslahati emas.