Oʻrindoshlik va kasblarni qoʻshib olib borish: farqi, hujjatlari, haqi va bekor qilish
Avada · Tekshirilgan sana: 2026-yil 18-noyabr · Manbalar — maqola oxirida
Ochiq aytamiz: Avada kadrlar yoki buxgalteriya xizmati koʻrsatmaydi, ish haqi hisoblamaydi, shartnomani tizimda roʻyxatdan oʻtkazmaydi va yuridik xizmat koʻrsatmaydi. Biz biznes uchun CRM, sayt va Telegram-botlar yaratamiz va yuritamiz. Bu yerda hech qanday summa yozmaymiz. Maqola kichik biznes egasi yoki direktori uchun — YaTT ham, MChJ ham.
Qisqasi
- Bular ikki xil narsa. Oʻrindoshlik — asosiy ishdan boʻsh vaqtda, alohida mehnat shartnomasi bilan bajariladigan boshqa muntazam haq toʻlanadigan ish: xodimning asosiy ish joyida (ichki) yoki boshqa ish beruvchida (tashqi). Kasblarni qoʻshib olib borish — oʻsha ish kuni ichida, oʻsha shartnoma bilan qoʻshimcha ish: xodimning roziligi va qoʻshimcha haq bilan; muddatga — buyruq, doimiy — shartnomadagi shart yoki qoʻshimcha kelishuv.
- Faqat sizda yarim stavkada ishlayotgan xodim oʻrindosh emas. Asosiy ish joyi — mehnat daftarchasi yuritiladigan joy, ish toʻliq yoki toʻliqsiz vaqtda boʻlishidan qatʼi nazar.
- Oʻrindoshlikda ish vaqti normaning yarmidan oshmaydi (sogʻliqni saqlash tashkilotlarining shifokorlari bundan mustasno); asosiy ishdan boʻsh kunlarda — toʻliq kun.
- Oddiy xodimga boshqa joyda oʻrindosh ishlash uchun asosiy ish beruvchining ruxsatini talab qiladigan qoida topmadik. Rahbar, uning oʻrinbosarlari, bosh buxgalter va alohida boʻlinma rahbari esa boshqa ish beruvchida faqat oʻz tashkilotining vakolatli organi yoki mulkdori (yoxud mulkdor vakolat bergan shaxs) ruxsati bilan ishlaydi.
- Qoʻshib olib borganga qoʻshimcha haq budjetdan moliyalashtirilmaydigan firmada — «haqiqatda bajarilgan ishga doir ish haqi miqdorida». Shtatdagi oʻrinbosar vaqtincha yoʻq xodim vazifasini bajarsa — qoʻshimcha haq yoʻq.
- Odamlar qidiradigan «nizom» — Vazirlar Mahkamasining 2012-yil 18-oktabrdagi 297-son qarori bilan tasdiqlangan Nizom; u amalda (oxirgi tahrir 2025-yil 11-dekabr). Kodeksdan farq qiladigan joylari va Kodeksda yoʻq shartlari — pastda.
Mundarija
- Qisqa javob: oltita holat yonma-yon
- Oʻrindoshlik nima: ichki va tashqi
- Kim oʻrindosh boʻla olmaydi va kimga ruxsat kerak
- Ish vaqti: normaning yarmi
- Hujjatlar: shartnoma, buyruq, maʼlumotnoma
- Oʻrindoshga haq
- Taʼtil, kasallik va homiladorlik nafaqasi
- Kasblarni qoʻshib olib borish va yoʻq xodim vazifasi
- Shartnomani bekor qilish
- Fuqarolik-huquqiy shartnoma: qachon xavfli
- Uch holat: oʻqituvchi, administrator, hamshira
- Tekshiruv roʻyxati
- Qonun nima deydi
- Ochiq savollar
Qisqa javob: oltita holat yonma-yon
| Holat | Qachon | Hujjat | Haq | Qanday tugaydi |
|---|---|---|---|---|
| Tashqi oʻrindoshlik | Asosiy ishi boshqa ish beruvchida; sizda — asosiy ishidan boʻsh vaqtida | Alohida mehnat shartnomasi («oʻrindoshlik asosida»), buyruq, asosiy ish joyidan maʼlumotnoma | Ishlangan vaqt, natija yoki shartnoma shartlariga qarab; eng kam ish haqidan mutanosib hisobdan kam emas | Umumiy asoslar; asosiy xodim olinsa — kamida ikki hafta oldin yozma ogohlantirish yoki kompensatsiya; YaTT va mikrofirmada — avval shartnoma |
| Ichki oʻrindoshlik | Asosiy ishi sizda; ikkinchi ish — asosiy ish vaqtidan tashqari; Nizom boʻyicha — yoʻq xodim ishi yoki boʻsh lavozim | Ikkinchi, alohida mehnat shartnomasi va buyruq; soatlar alohida hisobga olinadi | Xuddi shunday; oʻrtacha ish haqi alohida hisoblanadi | Xuddi shunday |
| Kasblarni qoʻshib olib borish | Oʻsha ish kuni ichida boshqa kasb yoki koʻproq hajm; Nizom boʻyicha — shu kasb (lavozim) boʻyicha boʻsh oʻrin boʻlsa yoxud qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda yoʻq xodim vazifasida | Rozilik; muddatga — xodim imzolaydigan buyruq; doimiy — shartnomadagi shart yoki qoʻshimcha kelishuv | Qoʻshimcha haq: xususiy firmada — haqiqatda bajarilgan ishga doir | Muddat tugashi; muddatidan oldin — uch ish kuni oldin yozma |
| Vaqtincha yoʻq xodim vazifasi | Hamkasb taʼtilda yoki kasal; oʻz ishidan ozod qilinmasdan; Nizom sharti — yuqoridagi qatordagidek | Rozilik va buyruq; shtatdagi oʻrinbosarga (vazifasiga shu kiradigan) — faqat buyruq | Qoʻshimcha haq; shtatdagi oʻrinbosarga — yoʻq | Hamkasb qaytganda; muddatidan oldin — uch ish kuni oldin yozma (shtatdagi oʻrinbosardan tashqari) |
| Toʻliqsiz ish vaqti («yarim stavka») | Asosiy ishi sizda, lekin kamroq soat | Odatdagi mehnat shartnomasi, ish vaqti yozilgan | Ishlangan vaqtga mutanosib yoki ishlab chiqarilgan mahsulotga qarab | Umumiy asoslar; oʻrindoshlik qoidalari tatbiq etilmaydi |
| Fuqarolik-huquqiy shartnoma (FHSh) | Bir martalik ish yoki xizmat, sizning ish tartibingizga boʻysunmasdan | FHSh | Shartnomaga koʻra; soliq uchun — mehnatga haq toʻlash daromadi (YaTT daromadidan tashqari) | Shartnoma shartlariga koʻra |
FHSh qatoridagi «qachon» — bizning talqinimizcha; qolgan qatorlar — Mehnat kodeksidan (116, 258, 259, 432–442, 506, 511-moddalar), Nizomdan (5, 20-bandlar) va soliq uchun Soliq kodeksidan (371-modda). Qaysi biri ekanini uchta savol hal qiladi (bizning maslahatimiz):
- Mehnat daftarchasi qayerda? Boshqa ish beruvchida — mehnat shartnomasi bilan u sizda faqat oʻrindosh boʻla oladi (bir martalik ish — 3-savol). Sizda — 2-savol.
- Qoʻshimcha ish uning ish kuni ichidami? Ha — kasblarni qoʻshib olib borish yoki yoʻq xodim vazifasi. Yoʻq, ish vaqtidan keyin — unga alohida mehnat shartnomasi tuzilsa va soatlari alohida hisobga olinsa, ichki oʻrindoshlik; aks holda, bizning talqinimizcha, ish vaqtidan tashqari ish yoki Nizom roʻyxatidagi oʻrindoshlik hisoblanmaydigan ish (pastda).
- Bu sizning jadvalingizdagi doimiy ishmi? Ha — mehnat shartnomasi. Bir martalik natija boʻlsa — FHSh mumkin.
Oʻrindoshlik nima: ichki va tashqi
Mehnat kodeksi: «Oʻrindoshlik asosida ishlash xodimning oʻzining asosiy ishidan tashqari alohida mehnat shartnomasi shartlari boʻyicha asosiy ishidan boʻsh vaqtida boshqa muntazam haq toʻlanadigan ishni bajarishidir» (432-modda). U xodimning asosiy ish joyida (ichki oʻrindoshlik) yoki boshqa ish beruvchida (tashqi oʻrindoshlik) boʻlishi mumkin.
- Asosiy ish joyi — mehnat daftarchasi yuritilayotgan ish beruvchi (432-modda, 3-qism). Asosiy ishi sizda boʻlgan, yarim stavkada ishlaydigan xodim oʻrindosh emas — buni oʻrindosh xodim boʻlimi batafsil aytadi.
- Bir nechta ish beruvchi. Oʻrindoshlik shartnomalari, qonunchilikka zid boʻlmasa, bir yoki bir nechta ish beruvchi bilan tuzilishi mumkin (435-modda).
- Nizom. Vazirlar Mahkamasining 2012-yil 18-oktabrdagi 297-son qarori bilan tasdiqlangan «Oʻrindoshlik asosida hamda bir necha kasbda va lavozimda ishlash tartibi toʻgʻrisidagi nizom» amalda; oxirgi tahrir 2025-yil 11-dekabrda. U «mulkchilikning barcha shakllaridagi» tashkilotlarga tatbiq etiladi (Nizom, 1-band) — xususiy firmaga ham. Qoidaga rioya etilishi uchun masʼuliyat tashkilot rahbari zimmasida (qarorning 2-bandi). Kodeks bilan farq qiladigan joylari (maʼlumotnoma, eng kam haq, qoʻshib olib borishga haq, jamlab hisobga olish) — pastda. Nizomda Kodeksda yoʻq ikki shart ham bor: ichki oʻrindoshlikka «vaqtincha boʻlmagan xodimning ishini bajarishda yoki boʻsh lavozimdagi ishni bajarishda yoʻl qoʻyiladi» (5-band); kasblarni qoʻshib olib borishga — shunday kasb yoki lavozim boʻyicha boʻsh ish oʻrni boʻlganda yoxud qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda vaqtincha yoʻq xodimning vazifalarini bajarishda (20-band). Kodeks bilan qanday bogʻlanishi — «Ochiq savollar»da. Bizning maslahatimiz: ikkalasini shtat jadvalidagi boʻsh lavozimga yoki yoʻq xodim oʻrniga rasmiylashtiring.
Ichki oʻrindoshlik yoki qoʻshib olib borish? Kodeks chegarani ish vaqti bilan qoʻyadi. Kasblarni qoʻshib olib borish — «ish kunining (smenaning) belgilangan davomiyligi mobaynida» qoʻshimcha ish (116-modda). Ichki oʻrindoshlik — asosiy ishdan boʻsh vaqtda, alohida mehnat shartnomasi bilan (432, 435-moddalar), soatlari alohida hisobga olinadi (437-modda). Kunduzi administrator boʻlib, kechqurun shtatdagi boʻsh oʻqituvchi lavozimiga alohida shartnoma bilan guruhga dars beradigan xodim — ichki oʻrindosh; ish kuni ichida kassani ham yuritadigan administrator — kasblarni qoʻshib olib boradi. Atamaning oʻzi — qoʻshimcha ish: rozilik va haq boʻlimida.
Kim oʻrindosh boʻla olmaydi va kimga ruxsat kerak
Kodeks (433-modda, 2025-yil 13-fevraldagi OʻRQ-1030 tahririda) oʻrindoshlikka yoʻl qoʻymaydi:
- «oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan shaxslarga»;
- asosiy ishi noqulay mehnat sharoitlari bilan bogʻliq boʻlsa, shunday sharoitdagi ishga (sogʻliqni saqlash tizimi tashkilotlari xodimlari bundan mustasno);
- qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa hollarda.
Yana:
- Transport. Transport xodimlariga transport vositalarini yoki ularning harakatini boshqarish bilan bevosita bogʻliq ishda oʻrindoshlik asosida ishlashga ruxsat etilmaydi (500-modda).
- Ish beruvchining oʻz cheklovi. Oʻrindoshlik xodimning yoki boshqalarning sogʻligʻiga yoxud ishlab chiqarish xavfsizligiga zarar yetkazishi mumkin boʻlsa, ish beruvchi kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishib, ayrim kasb, mutaxassislik va lavozimlar uchun cheklov belgilashi mumkin (433-modda, 2-qism).
- Davlat xizmati. Nizom davlat boshqaruvi organlari rahbarlari va oʻrinbosarlari (Prezident va Vazirlar Mahkamasi qarorlarida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno), hokimlar va ularning oʻrinbosarlari va boshqa sanab oʻtilgan shaxslarga oʻrindoshlikni taqiqlaydi (Nizom, 4-band). Davlat fuqarolik xizmatchisini oʻrindosh qilib olsangiz, «Davlat fuqarolik xizmati toʻgʻrisida»gi Qonunni tekshiring — biz uni oʻqimadik.
- Mehnat faoliyati uchun qonuniy kirib kelgan chet el fuqarosi oʻrindoshlik shartnomasi uchun mehnat faoliyati huquqiga doir alohida tasdiqnoma oladi; yuqori malakali va malakali mutaxassislar — tasdiqnomasiz (523, 526-moddalar).
Rahbarlar — faqat ruxsat bilan. «Tashkilot rahbari, uning oʻrinbosarlari, tashkilot bosh buxgalteri va tashkilot alohida boʻlinmalarining rahbari boshqa ish beruvchida faqat tashkilotning vakolatli organi yoki tashkilot mulkdori yoxud mulkdor vakolat bergan shaxs (organ) ruxsati bilan oʻrindoshlik asosida ishlashi mumkin» (487-modda). Bizning talqinimizcha, MChJda bu ruxsatni ishtirokchilar (yoki ular vakolat bergan organ) beradi. Boshqa xodimlar uchun bunday talabni biz oʻqigan hujjatlarda topmadik.
Bizning maslahatimiz: boshqa firmaning direktori, oʻrinbosari yoki bosh buxgalterini oʻrindosh qilib olsangiz, ishga olishdan oldin uning ruxsat hujjatini koʻring va nusxasini shaxsiy ishiga qoʻying.
Ish vaqti: normaning yarmi
- Chegara. «…oʻrindoshlik asosida ishlashning davomiyligi xodimlarning mazkur toifasi uchun belgilangan ish vaqti normasining yarmidan ortiq boʻlishi mumkin emas (bundan sogʻliqni saqlash tizimi tashkilotlarining shifokor xodimlari mustasno)» (437-modda). Istisno faqat shifokorlarga; hamshiralar uchun yarim norma amal qiladi.
- Boʻsh kunlar. Asosiy ishdan boʻsh kunlarda oʻrindosh toʻliq ish kuni ishlashi mumkin.
- Jamlab hisobga olish. Har kuni yarim normaga rioya qilib boʻlmasa, ish vaqtini jamlab hisobga olishga yoʻl qoʻyiladi: hisob davri uchun jami soat oʻrindoshlik lavozimi normasining yarmidan oshmasligi kerak; hisob davrining eng uzun muddatini Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi uch tomonlama respublika komissiyasi bilan kelishib belgilaydi (437-modda, 3-qism, 2025-yilgi tahrir). Nizomga koʻra hisob davri bir oydan oshmasligi kerak; kunlik ish (smena) davomiyligini ham Nizom cheklaydi (7-band).
- Ichki oʻrindoshlik — ish vaqti asosiy ish va oʻrindoshlik boʻyicha «alohida-alohida» hisobga olinadi (437-modda; 200-modda). Tabelda qanday yoziladi — oʻqituvchilar, oʻrindoshlar va toʻliqsiz ish vaqti.
Yarim norma chegarasi oʻrindoshlikka tegishli. Kasblarni qoʻshib olib borish esa ish kuni ichida boʻladi. Bizning talqinimizcha, ish kunidan keyingi soatlar «qoʻshib olib borish» emas: ular yo alohida shartnoma bilan ichki oʻrindoshlik, yo ish vaqtidan tashqari ish, yo Nizom roʻyxatidagi oʻrindoshlik hisoblanmaydigan ish (masalan, shtat lavozimisiz qoʻshimcha navbatchilik). Bizning maslahatimiz: qaysi biri ekani shartnoma va tabelda koʻrinsin. Nizom roʻyxatidagi oʻqituvchilik faoliyati haqidagi bandlar bu chegaraga taʼsir qiladimi — «Ochiq savollar»da.
Hujjatlar: shartnoma, buyruq, maʼlumotnoma
Shartnoma va buyruq. Oʻrindoshlik asosida ishga qabul qilish mehnat shartnomasi asosida amalga oshiriladi va ish beruvchining buyrugʻi bilan rasmiylashtiriladi; ichki oʻrindoshlikda «alohida mehnat shartnomasi tuziladi» (435-modda). Shartnomada:
- «ish oʻrindoshlik asosida bajarilayotganligi koʻrsatilishi shart»;
- odatdagi shartlardan tashqari — «ish vaqtining davomiyligi va oʻrindoshlik asosida ishlash tartibi»;
- muddat — oʻrindosh bilan muddatli shartnoma ham tuzilishi mumkin (435-modda; 113-modda).
Toʻliq shartnoma namunasi — 1-namuna; oʻrindosh uchun unga qoʻshiladigan qatorlar (bizning maslahatimiz):
OʻRINDOSHLIK SHARTI
1. Ish oʻrindoshlik
asosida bajariladi:
ichki / tashqi
(ichki: boʻsh lavozim /
yoʻq xodim oʻrniga)
2. Asosiy ish joyi: ____
3. Ish vaqti: haftasiga
___ soat; kunlar: ___
4. Ish tartibi: ________
5. Muddat: nomuayyan /
__.__.20__ gacha
6. Haq: soatbay / oylik /
natijaga qarab
7. Maʼlumotnoma (tashqi):
№ ___, __.__.20__
Tashqi oʻrindosh nimani olib keladi (434-modda):
- pasport yoki ID-karta;
- «asosiy ish joyidan … Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi tomonidan tasdiqlanadigan shakl boʻyicha maʼlumotnomani»;
- mehnat daftarchasining tasdiqlangan nusxasi yoki elektron daftarchadan koʻchirma — faqat maʼlum staj talab qilinadigan ishga;
- diplom yoki sertifikat — ish maxsus bilim talab qilsa;
- zararli yoki xavfli ishga — asosiy ish joyidan mehnat xususiyati va sharoiti toʻgʻrisida maʼlumotnoma.
Ichki oʻrindoshdan faqat diplom yoki shunga oʻxshash hujjatni soʻrash mumkin — ish uni talab qilsa va avval berilmagan boʻlsa. «…ushbu Kodeksda, boshqa qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilmagan hujjatlarni talab qilish taqiqlanadi» (434-modda). Nomzoddan umuman nima soʻraladi — ishga qabul qilish.
Kodeks va Nizom farqi. Nizomning 2025-yilgi tahrirdagi 6-bandi tashqi oʻrindosh uchun pasportni va — zararli yoki xavfli ishga — asosiy ish joyidan mehnatning xususiyati va shartlari toʻgʻrisidagi maʼlumotnomani sanaydi, vazirlik shaklidagi umumiy maʼlumotnomani esa sanamaydi. Kodeks — qonun — uni talab qiladi (434-modda; 124-modda: oʻrindosh maʼlumotnomani mehnat daftarchasi oʻrniga beradi). Bizning maslahatimiz: Kodeksga amal qiling va maʼlumotnomani soʻrang.
Keyingi qadamlar:
- Buyruq — odatdagi qabul buyrugʻi, unda «oʻrindoshlik» belgilanadi: buyruq.
- Mehnat daftarchasi. Daftarchaga oʻrindoshlik davrlarini asosiy ish beruvchi xodimning yozma arizasiga koʻra, oʻrindoshlik joyidan berilgan maʼlumotnoma asosida yozadi; ichki oʻrindoshlikda — yozma ariza bilan (436-modda). Tizimda roʻyxatdan oʻtkazish va daftarcha — oʻrindosh, YaTT xodimi va chet ellik.
- Tabel — alohida qator (tabel maqolasidagi maslahat, yuqorida).
Oʻrindoshga haq
Mehnat kodeksi (438-modda):
- haq «ishlab berilgan vaqtga mutanosib ravishda, ishlab chiqarish natijasiga yoxud mehnat shartnomasida belgilangan boshqa shartlarga qarab» toʻlanadi;
- vaqtbay haq bilan normalangan topshiriq berilsa — haqiqatda bajarilgan hajm uchun, yakuniy natijaga qarab;
- eng kam miqdor — qonun hujjatlarida belgilangan eng kam ish haqidan ishlangan vaqt, natija yoki boshqa shartlarga mutanosib hisoblangan miqdordan kam emas;
- oʻrtacha ish haqi har qanday maqsad uchun asosiy ish va oʻrindoshlik boʻyicha alohida hisoblanadi;
- tuman koeffitsiyentlari boʻlgan joyda ular hisobga olinadi.
Oʻquv markazida bu odatda soatbay yoki guruh boʻyicha haq; qaysi biri — shartnomada yoziladi. Mukofot va ustamalar oʻrindoshga, jamoa shartnomasi yoki kasaba uyushmasi bilan kelishilgan ichki hujjatda boshqacha yozilmagan boʻlsa, bu ish oʻzi uchun asosiy ish boʻlgan xodimlar kabi toʻlanadi — oʻquv markazi oʻqituvchisi (xodimlarni ragʻbatlantirish). Oʻqituvchiga haq toʻlash shakllari — oʻqituvchilarga haq toʻlash.
Nizomning 13-bandi eng kam haqni tarif setkasi orqali boshqacha yozadi; Kodeks — qonun, unda eng kam ish haqi asos (bizning talqinimizcha, farq boʻlsa Kodeks ustun).
Soliq. Ikkinchi ish beruvchi ham soliq agenti sifatida jismoniy shaxslardan olinadigan daromad soligʻini ushlab qoladi (Soliq kodeksi, 388-modda). «Jismoniy shaxslarning asosiy boʻlmagan ish joyidan olgan daromadlaridan soliqning yakuniy summasi jami yillik daromad toʻgʻrisida taqdim etilgan deklaratsiyaning maʼlumotlari boʻyicha soliq organi tomonidan hisoblab chiqariladi» (388-modda). Ijtimoiy soliqda oʻrindosh uchun alohida qoida topmadik. Stavkalar va hisob — ish haqi hisoblash.
Taʼtil, kasallik va homiladorlik nafaqasi
- Taʼtil oʻrindoshga «asosiy ish joyidagi yillik mehnat taʼtili bilan bir vaqtda beriladi»; birinchi yili olti oydan kam ishlagan boʻlsa — puli ishlangan vaqtga mutanosib. Asosiy ishdagi taʼtil uzunroq boʻlsa, oʻrindosh soʻrasa, ish beruvchi farq kunlariga haq saqlanmaydigan taʼtil «berishi shart» (439-modda). Batafsil — shifokorlar, smena va oʻrindoshlar.
- Kasallik va homiladorlik. Bu nafaqalarni toʻlash tartibini bugun Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 17-dekabrdagi 796-son qarori belgilaydi. Kasallik nafaqasining ish beruvchi toʻlaydigan qismi «oʻrindoshlik asosidagi (shu jumladan, ichki oʻrindoshlik asosidagi) ish joyi boʻyicha ham toʻlanadi» (4-ilova, 22-band) — alohida hollar. 2026-yil 1-yanvardan yuzaga kelgan sugʻurta hodisalari uchun homiladorlik va tugʻish nafaqasini ish beruvchi emas, Davlat ijtimoiy sugʻurta jamgʻarmasi toʻlaydi (qarorning 1-bandi; 4-ilova, 4-band). Bizning talqinimizcha, ikki ish joyi boʻlsa ham bu nafaqa bitta — qachon va qayerga tushadi.
- Kafolatlar. Ishni taʼlim olish bilan birga olib boruvchilarga kafolatli va kompensatsiya toʻlovlari faqat asosiy ish joyida beriladi. Ishga joylashish davri uchun oʻrtacha ish haqi faqat asosiy ish joyidagi shartnoma bekor qilinganda saqlanadi; boshqa kafolatli va kompensatsiya toʻlovlari oʻrindoshga toʻliq beriladi (440-modda).
Kasblarni qoʻshib olib borish va yoʻq xodim vazifasi
Kodeks buni «bir necha kasbda (lavozimda) ishlash» deb ataydi. Xodimga uning roziligi bilan «ish kunining (smenaning) belgilangan davomiyligi mobaynida xuddi oʻsha ish beruvchida qoʻshimcha haq evaziga» qoʻshimcha ish topshirilishi mumkin (116-modda). Shakllari: boshqa kasb (lavozim) boʻyicha — bir necha kasbda (lavozimda) ishlash; oʻsha kasb boʻyicha — xizmat koʻrsatish doirasini kengaytirish yoki ish hajmini koʻpaytirish; vaqtincha yoʻq xodimning vazifasini oʻz ishidan ozod qilinmasdan bajarish. Nizom bunga shu kasb (lavozim) boʻyicha boʻsh oʻrin boʻlganda yoxud qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda yoʻq xodimning vazifasini bajarishda yoʻl qoʻyadi (20-band, yuqorida).
Qoʻshimcha ish: rozilik va haq boʻlimidagi qoidalar, qisqa:
- muddati, mazmuni va hajmi kelishiladi; yoʻq xodim oʻrniga ishlash — uning yoʻqligi davriga;
- muayyan muddatga — mehnat shartnomasi oʻzgarmaydi, ish beruvchining buyrugʻi bilan, xodim tanishib imzolaydi; doimiy — shartnomadagi qoʻshimcha shart yoki qoʻshimcha kelishuv;
- xodim ham, ish beruvchi ham muddatidan oldin voz kechishi mumkin — ikkinchi tomonni uch ish kunidan kechiktirmay yozma ogohlantirib (shtatdagi oʻrinbosarga bu qoida tatbiq etilmaydi);
- yoʻq xodimning shtatdagi oʻrinbosari boʻlsa va qonunchilik, mehnat shartnomasi yoki mansab yoʻriqnomasiga koʻra uning majburiyatlariga yoʻq xodim vazifasini bajarish kirsa — faqat buyruq bilan, qoʻshimcha roziligisiz va qoʻshimcha haqsiz.
Qancha qoʻshimcha haq. Budjetdan moliyalashtirilmaydigan tashkilot xodimlari uchun — «bir necha kasbda (lavozimda) haqiqatda bajarilgan ishga doir ish haqi miqdorida» (259-modda). Budjet tashkilotlari uchun alohida chegara bor — hisoblangan ish haqi boʻlimida. Nizomning 24-bandi miqdorni, jamoa shartnomasi yoki ichki hujjatda boshqacha yozilmagan boʻlsa, taraflar kelishuvi bilan belgilaydi. Bizning talqinimizcha, xususiy firma uchun Kodeks foizni yoki eng kam miqdorni belgilamaydi: miqdor kelishiladi, lekin u qoʻshib olib borilgan ishga mos boʻlishi kerak. Bizning maslahatimiz: miqdorni buyruqqa yozing.
Shtatdagi oʻrinbosar. «Vaqtincha yoʻq boʻlgan xodimning majburiyatlarini bajarish vazifasi shtatdagi uning oʻrnini bosadigan shaxs zimmasiga asosiy ishdan ozod etilmagan holda yuklatilganda qoʻshimcha toʻlov amalga oshirilmaydi» (259-modda, 2-qism).
Buyruq namunasi — shtatdagi oʻrinbosar boʻlmagan xodim uchun (bizning maslahatimiz):
BUYRUQ № ___
Sana: __.__.20__
Qoʻshimcha ish haqida
1. ________ ga roziligi
bilan ish kuni ichida
topshirilsin:
_________________
(kasb / hajm / yoʻq
xodim vazifasi)
2. Muddat: __.__ dan
__.__ gacha
3. Hajmi: ___________
Asos: boʻsh oʻrin /
yoʻq xodim ________
4. Qoʻshimcha haq: ____
5. Muddatidan oldin
bekor qilish — uch
ish kuni oldin yozma
Rahbar: _________
Tanishdim, roziman: ___
Bir kishi ikki rolni bajarsa, kunlik hisobot ham ikki qismli boʻladi — uchta xabar.
Shartnomani bekor qilish
Oʻrindosh bilan shartnoma umumiy asoslar bilan, shuningdek ikki qoʻshimcha holatda bekor qilinishi mumkin (441-modda):
- Bu ishga u asosiy ish joyi boʻladigan xodim olinsa — ish beruvchi oʻrindoshni «kamida ikki hafta oldin yozma shaklda ogohlantiradi yoxud mutanosib miqdorda pulli kompensatsiya toʻlaydi».
- Qonunchilikda yoki ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishib (433-modda, 2-qism) oʻrindoshlikka cheklov joriy etilsa.
Bu ikki asos va 173-moddaning ikkinchi qismi boʻyicha bekor qilinganda ishdan boʻshatish nafaqasi — ikki haftalik oʻrtacha ish haqi miqdorida, ichki yoki tashqi oʻrindoshlikda ham (442-modda). Oliy sud Plenumiga koʻra, oʻrniga yana oʻrindosh olinsa yoki lavozim boʻsh qolsa, birinchi asos bilan boʻshatish gʻayriqonuniy (42-band). Tartib, nafaqa va hujjatlar — oʻrindosh xodim va nafaqa va boshqa toʻlovlar.
YaTT yoki mikrofirma boʻlsangiz. Ogohlantirish muddati, ishdan boʻshatish nafaqasi va boshqa kompensatsiyalar mehnat shartnomasida belgilanadi; mikrofirmada shartnomada yozilmagan boʻlsa — Kodeksdagi umumiy kafolatlar (506-modda, 4-qism), YaTT haqidagi qismda esa bunday qoʻshimcha gap yoʻq (511-modda, 5-qism). Ular shartnomada yozilgan qoʻshimcha asoslar bilan ham bekor qila oladi (506-modda, 2-qism; 511-modda, 3-qism). Batafsil — kichik ish beruvchi: mikrofirma va YaTT.
Homilador oʻrindosh. Bizning talqinimizcha, homilador oʻrindoshni 441-moddaning birinchi asosi bilan boʻshatib boʻlmaydi. Plenum 441-modda boʻyicha bekor qilishni ish beruvchi tashabbusi bilan bekor qilish deb sanaydi (41-band; Kodeks, 161-modda, 6-band), 408-modda esa: «Homilador ayollar bilan tuzilgan mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusiga koʻra bekor qilishga yoʻl qoʻyilmaydi, bundan tashkilot (uning alohida boʻlinmasi) tugatilgan yoki yakka tartibdagi tadbirkorning ish faoliyati tugatilgan hollar mustasno.» Buni bitta jumlada aytadigan hujjatni topmadik. Bizning maslahatimiz: harakat qilishdan oldin yuristdan soʻrang. Muddatli shartnoma homiladorlik davrida tugasa, ish beruvchi ayolning yozma arizasi va homiladorlikni tasdiqlovchi tibbiy maʼlumotnoma asosida uni homiladorlik tugaguniga qadar (homiladorlik va tugʻish taʼtili berilsa — taʼtil oxirigacha) uzaytirishi shart (408-modda, 2-qism). Shartnoma yoʻq xodimning majburiyatlarini bajarish vaqtiga tuzilgan boʻlsa va ayolni uning yozma roziligi bilan sogʻligʻiga mos boshqa ishga oʻtkazib boʻlmasa, muddat tugashi bilan bekor qilishga yoʻl qoʻyiladi (408-modda, 3-qism).
Qoʻshib olib borishni toʻxtatish — boshqa narsa: muddat tugaydi, yoʻq xodim qaytadi yoki tomonlardan biri uch ish kuni oldin yozma ogohlantiradi (116-modda; shtatdagi oʻrinbosardan tashqari). Asosiy shartnoma oʻz kuchida qoladi.
Fuqarolik-huquqiy shartnoma: qachon xavfli
«Xodim bilan ish beruvchi oʻrtasidagi yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarni haqiqatda tartibga soladigan fuqarolik-huquqiy xususiyatga ega shartnomalar tuzish taqiqlanadi» (Mehnat kodeksi, 11-modda). Bunday shartnoma sud tomonidan mehnat munosabati deb tan olinishiga sabab boʻladi va mehnat shartnomasi FHSh tuzilgan kundan tuzilgan deb hisoblanadi (33-modda).
Bizning talqinimizcha, oʻqituvchining jadvali qatʼiy, guruhlarni markaz beradi, u markaz qoidalariga boʻysunadi va har oy haq oladi — bu mehnat munosabatiga oʻxshaydi; unda FHSh bilan taʼtil, kasallik puli va nafaqa boʻyicha xavf qoladi. Kodeksdagi yoʻl — «oʻrindoshlik asosida» mehnat shartnomasi yoki toʻliqsiz ish vaqti bilan shartnoma (masofadan, toʻliqsiz, 18 yoshgacha). Shartnoma bilan ishlaydigan buxgalter misolida — autsorsing yoki yakka buxgalter.
Soliq uchun ish yoki xizmat boʻyicha FHSh toʻlovlari mehnatga haq toʻlash tarzidagi daromadga kiradi (Soliq kodeksi, 371-modda; YaTT daromadi bundan mustasno) — bizning talqinimizcha, shuning uchun ular boʻyicha ham daromad soligʻi ushlab qolinadi va ular ijtimoiy soliq bazasiga kiradi.
Uch holat: oʻqituvchi, administrator, hamshira
1. Maktab oʻqituvchisi kechqurun markazingizda dars beradi. Asosiy ishi maktabda — Kodeks boʻyicha tashqi oʻrindosh (432-modda); Nizom roʻyxatining 1-bandi esa bunday oʻqituvchilik faoliyatini oʻrindoshlik hisoblamaydi — bu qanday qoʻllanishi «Ochiq savollar»da. Bizning maslahatimiz: uni «oʻrindoshlik asosida» mehnat shartnomasi bilan oling. U maktabdan maʼlumotnoma olib keladi; shartnomada «oʻrindoshlik asosida», haftalik soatlar, kunlar va haq shakli (soatbay yoki guruh boʻyicha) yoziladi. Taʼtil maktabdagi taʼtil bilan bir vaqtda. Yozda guruhlar kamaysa nima qilish kerakligi — yozda guruhlar kamaysa boʻlimida. Soatlari normaning yarmidan oshadimi — «Ochiq savollar»dagi birinchi savolni koʻring; bizning maslahatimiz: hal boʻlguncha yarim normadan oshirmang.
2. Administrator kassani ham yuritadi. Agar u boshidanoq «administrator-kassir» lavozimiga olingan boʻlsa, kassa — uning asosiy ishi. Aks holda bu kasblarni qoʻshib olib borish: rozilik va qoʻshimcha haq — kassirlik ishi uchun haqiqatda bajarilgan ishga doir; muddatga — xodim imzolaydigan buyruq, doimiy boʻlsa — mehnat shartnomasiga qoʻshimcha kelishuv; Nizomga koʻra — kassir oʻrni boʻsh boʻlsa. Agar u kunduzgi ishidan keyin alohida smenada shtatdagi kassir lavozimida tursa — bu ichki oʻrindoshlik: ikkinchi shartnoma, tabelda alohida qator, soatlar yarim normadan oshmaydi; Nizomga koʻra — lavozim boʻsh boʻlsa yoki yoʻq xodim oʻrniga.
3. Hamshira taʼtildagi hamkasbi oʻrnida ishlaydi. Oʻz ish kuni ichida — vaqtincha yoʻq xodim vazifasi: rozilik, buyruq, qoʻshimcha haq; hamkasb qaytganda tugaydi. Agar u shtat boʻyicha shu hamkasbning oʻrinbosari boʻlsa va oʻrnini bosish uning majburiyatlariga (mehnat shartnomasi yoki lavozim yoʻriqnomasi boʻyicha) kirsa — faqat buyruq, qoʻshimcha haqsiz (lavozim yoʻriqnomasi shartmi). Oddiy hamshira yoʻriqnomasidagi «hamkasblarini almashtiradi» degan qator, bizning talqinimizcha, uni shtatdagi oʻrinbosar qilmaydi. Qoʻshimcha smenalarni oʻz soatlaridan tashqari, alohida shtat lavozimiga ikkinchi shartnoma bilan olsa — ichki oʻrindoshlik; hamshira shifokor emas, unga yarim norma chegarasi amal qiladi. Shtat lavozimisiz, belgilangan normadan ortiq navbatchilikni Nizom roʻyxati (3-band) oʻrindoshlik hisoblamaydi; uni qanday rasmiylashtirish va toʻlashni sogʻliqni saqlash sohasining hujjatlarida tekshiring — biz ularni oʻqimadik. Smenani oldindan rejalash — postga necha kishi kerak.
Tekshiruv roʻyxati
Har bir oʻrindosh uchun (bizning maslahatimiz — butun roʻyxat uchun):
- Asosiy ish joyi aniqlangan: mehnat daftarchasi qayerda.
- Tashqi oʻrindoshdan — asosiy ish joyidan maʼlumotnoma; rahbar, oʻrinbosar yoki bosh buxgalter boʻlsa — ruxsat nusxasi.
- Shartnomada «oʻrindoshlik asosida», ish vaqti va ish tartibi yozilgan; buyruq chiqarilgan.
- Ichki oʻrindoshlik — boʻsh lavozimga yoki yoʻq xodim oʻrniga (Nizom, 5-band).
- Tabelda alohida qator; soatlar normaning yarmidan oshmaydi (shifokordan tashqari).
- Taʼtil asosiy ishdagi taʼtil bilan bir vaqtda rejalangan.
Har bir qoʻshib olib borish uchun:
- Xodimning roziligi va imzolangan buyruq: muddat, mazmun, hajm, qoʻshimcha haq; doimiy boʻlsa — shartnomadagi shart yoki qoʻshimcha kelishuv.
- Shu kasb (lavozim) boʻyicha boʻsh oʻrin bor yoxud qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda ish yoʻq xodim oʻrniga (Nizom, 20-band).
- Shtatdagi oʻrinbosar boʻlsa — u shtat boʻyicha oʻrinbosar va oʻrnini bosish shartnoma yoki yoʻriqnomasida yozilgan.
- Muddat tugashi yoki yoʻq xodim qaytishi kuzatiladi.
Har oy: FHSh bilan ishlaydiganlar roʻyxati koʻrib chiqilgan — kim aslida doimiy jadval bilan ishlayapti.
Qonun nima deydi
- Mehnat kodeksi: 11, 33, 113, 116, 124, 161, 200, 258, 259, 408, 432, 433, 434, 435, 436, 437, 438, 439, 440, 441, 442, 487, 500, 506, 511, 523, 526-moddalar (433, 434, 436, 437, 259-moddalarning bir qismi 2025-yil 13-fevraldagi OʻRQ-1030 tahririda).
- Vazirlar Mahkamasining 2012-yil 18-oktabrdagi 297-son qarori va u bilan tasdiqlangan Nizom (oxirgi tahrir 2025-yil 11-dekabr): qarorning 2-bandi; Nizom, 1, 4, 5, 6, 7, 13, 20, 24-bandlar; oʻrindoshlik hisoblanmaydigan ishlar roʻyxati, 1, 3, 6-bandlar (6-band Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 10-dekabrdagi 776-son qarori tahririda).
- Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 17-dekabrdagi 796-son qarori: 1-band; 4-ilova, 4, 22-bandlar.
- Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirining buyrugʻi (Adliya vazirligida 2013-yil 29-yanvarda 2417-son bilan roʻyxatdan oʻtgan; ilova 2021-yilgi tahrirda): maʼlumotnoma shakllari.
- Oliy sud Plenumining 2023-yil 20-noyabrdagi 26-son qarori: 41, 42-bandlar.
- Soliq kodeksi: 371, 388-moddalar.
Ochiq savollar
- Oʻquv markazidagi oʻqituvchi va yarim norma. Nizomdagi roʻyxatning 1-bandi asosiy ish joyida bajarilmaydigan oʻqituvchilik faoliyatini oʻrindoshlik hisoblanmaydigan ishlar qatoriga qoʻshadi. Bu maktab oʻqituvchisining markazdagi ishini oʻrindoshlik qatoridan chiqaradimi va uni 437-moddadagi yarim norma chegarasidan ozod qiladimi — hal etilmagan: Kodeksda bunday roʻyxat yoʻq, sud yoki vazirlik izohini topmadik. Roʻyxatning 3-bandi oʻsha tashkilotning oʻzida shtat lavozimini egallamasdan, belgilangan chegaradagi soatbay pedagogik ishni ham oʻrindoshlik hisoblamaydi. Roʻyxatning 6-bandi (Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 10-dekabrdagi 776-son qarori tahririda) qoʻshimcha taʼlim muassasalari oʻqituvchilari va boshqa pedagog xodimlarining (rahbarlaridan tashqari) aynan shu muassasada belgilangan mehnat normasidan ortiq, belgilangan chegaradagi ishini ham oʻrindoshlik hisoblamaydi; xususiy oʻquv markazi qoʻshimcha taʼlim muassasasi sanaladimi — tekshirmadik.
- Nizomning ichki oʻrindoshlik sharti. Nizomning 5-bandi ichki oʻrindoshlikka faqat yoʻq xodim ishi yoki boʻsh lavozim uchun yoʻl qoʻyadi, Kodeks (432, 435-moddalar) bunday shart qoʻymaydi; ular qanday bogʻlanishi haqida izoh topmadik.
- Maʼlumotnoma shakli. Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirining buyrugʻidagi shakl (Adliya vazirligida 2013-yil 29-yanvarda 2417-son bilan roʻyxatdan oʻtgan; 2021-yilgi tahrir) Kodeksning hozirgi tahriridagi «tasdiqlanadigan shakl»mi yoki yangisi bormi — tekshirmadik.
- Yagona milliy mehnat tizimida oʻrindoshlik shartnomasi uchun alohida tartib bormi — tizim qoidalarini bu maqola uchun qayta oʻqimadik.
- Davlat xizmatchisi. «Davlat fuqarolik xizmati toʻgʻrisida»gi Qonunni oʻqimadik; davlat xizmatchisini oʻrindosh qilib olishdan oldin shu Qonunni tekshiring.
- Shifokor va hamshiralar uchun Sogʻliqni saqlash vazirligining navbatchilik va maslahat soatlari haqidagi buyruqlarini qidirmadik.
- Ikkinchi ish haqidan yakuniy soliq deklaratsiyadan keyin qoʻshimcha toʻlovga olib keladimi — tekshirmadik.
Bu maqola umumiy maʼlumot, yuridik yoki buxgalteriya maslahati emas.