Boshqaruv hisobi: egasi har oy koʻradigan toʻrtta hisobot — pul, foyda, qarzlar va tovar (namuna bilan)
Avada · Tekshirilgan sana: 2026-yil 18-noyabr · Manbalar — maqola oxirida
Ochiq aytamiz: Avada buxgalteriya va soliq hisobini yuritmaydi, buxgalterlik firmasi emas, soliq yoki moliyaviy maslahat bermaydi va hisob dasturi sotmaydi. Biz biznes uchun CRM, sayt va Telegram-botlar yaratamiz va yuritamiz. Bu yerda hech qanday summa yozmaymiz: misollar shartli birlikda, oylik tushum — 100. Maqola doʻkon, kafe, salon, klinika yoki oʻquv markazi egasi uchun — YaTT yoki MChJ.
Qisqasi
- Bu egasining oʻz hisobi. Boshqaruv hisobi — egasi qaror qabul qilish uchun har oy koʻradigan raqamlar: pul qancha, foyda qancha, kim kimga qarz, omborda qancha tovar. Uni talab qiladigan yoki shaklini belgilaydigan qonunni topmadik. Qonundagi eng yaqin qoida: buxgalteriya hisobi subyektining rahbari hisob siyosati, «ichki hisob va hisobot tizimi» ishlab chiqilishini taʼminlashi shart (Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonun, 11-modda).
- Buxgalteriya va soliq hisobining oʻrnini bosmaydi. MChJ buxgalteriya hisobini yuritadi; mikrofirma yoki kichik korxona boʻlsa, yiliga bir marta balans va moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotni topshiradi. YaTT soliq qonunchiligi boʻyicha hisob yuritadi. Boshqaruv hisobi oʻsha hujjatlardan olinadi, lekin hech qayerga topshirilmaydi.
- Toʻrtta hisobot yetadi. Pul oqimi (oy boshidagi pul, kirim, chiqim, oy oxiridagi pul), yoʻnalish boʻyicha oylik foyda, qarzlar roʻyxati va tovar qoldigʻi. Ularning ustiga — egasining bir sahifasi.
- Foyda va pul har xil. Misolimizdagi doʻkon oyni 3 birlik sof foyda bilan yopdi, pul esa 12 birlikka kamaydi: nasiya, ombordagi tovar, kredit, yangi muzlatkich va egasi olgan pul. Buni faqat pul oqimi hisoboti koʻrsatadi.
- Bitta moddalar roʻyxatidan boshlang. Har bir kirim va chiqim bir xil nom bilan va qaysi yoʻnalishga tegishli ekani bilan yozilsa, toʻrtta hisobot oy oxirida qoʻlda qidirmasdan yigʻiladi (bizning maslahatimiz).
Mundarija
- Qisqa javob: boshqaruv hisobi buxgalteriya va soliq hisobidan nimasi bilan farq qiladi
- Bitta roʻyxat: kirim va chiqim moddalari
- Pul oqimi hisoboti: oy boshidagi va oy oxiridagi pul
- Foyda bor, pul yoʻq: oltita sabab
- Yoʻnalish boʻyicha foyda
- Qarzlar: bizdan qarzdorlar va biz qarzdor boʻlganlar
- Tovar qoldigʻi: omborda turgan pul
- Egasining puli: oylik, foyda ulushi va kassadan olingan pul
- Egasining bir sahifasi: oy oxiridagi raqamlar
- Qanday boshlash: daftar, Excel yoki dastur va oy oxiri tartibi
- Besh xato
- Tekshiruv roʻyxati
- Qonun nima deydi
- Ochiq savollar
Qisqa javob: boshqaruv hisobi buxgalteriya va soliq hisobidan nimasi bilan farq qiladi
| Buxgalteriya hisobi | Soliq hisobi | Boshqaruv hisobi | |
|---|---|---|---|
| Kim uchun | Soliq xizmati, statistika, taʼsischilar, bank | Soliq xizmati | Egasi va rahbar |
| Kim yuritadi | MChJ; YaTT — yoʻq | MChJ va YaTT | Istagan biznes |
| Qoidasi | Qonun va milliy standartlar | Soliq kodeksi | Oʻzingizniki |
| Hisobot qachon | Mikrofirma va kichik korxona — yiliga bir marta | Hisobot davri boʻyicha (aylanma soligʻi — har oy) | Har oy, kerak boʻlsa har hafta |
| Savoli | Hisobot toʻgʻrimi | Soliq qancha | Endi nima qilaman |
Boshqaruv hisobi alohida «ikkinchi buxgalteriya» emas. U kassa va buxgalter yozadigan oʻsha hujjatlardan — chek, bank koʻchirmasi, yuk xati, ish haqi vedomosti — olinadi, faqat egasi uchun boshqacha guruhlanadi: yoʻnalish, filial yoki tovar guruhi boʻyicha va har oy. Bizning talqinimizcha, qonun buni biznesning oʻziga qoldiradi: buxgalteriya hisobida ham analitik hisob subyektning oʻzi belgilagan tartibda yuritiladi (Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonun, 8-modda). Kim qaysi kitobni yuritishi — YaTT va MChJ farqi; raqamni buxgalter yozadi, qarorni egasi qiladi (kim nima qiladi).
Egasiga toʻrtta hisobot kerak:
- Pul oqimi hisoboti — oy boshidagi pul + kirim − chiqim = oy oxiridagi pul.
- Oylik foyda hisoboti — yetti qator, yoʻnalishlar boʻyicha ustunlarda.
- Qarzlar roʻyxati — bizdan qarzdorlar va biz qarzdor boʻlganlar, muddati bilan.
- Tovar qoldigʻi — oy oxiridagi tovar va masalliq tannarxda.
Har kungi raqamlar — kunlik hisobotda; toʻrtta hisobot oy oxirida shundan yigʻiladi.
Bitta roʻyxat: kirim va chiqim moddalari
Boshqaruv hisobining asosi — moddalar roʻyxati: har bir pul harakati qaysi nom bilan yoziladi. Boshlash uchun 17 qator yetadi. Kassa, administrator va buxgalter bir xil nomlarni ishlatsin, aks holda oy oxirida koʻp narsa «boshqa xarajatlar»ga tushadi. Roʻyxatda «boshqa» qatori ataylab yoʻq: yangi turdagi chiqim paydo boʻlsa, yangi modda oching (bizning maslahatimiz).
KIRIM
1. Sotuv: naqd
2. Sotuv: karta va ilova
3. Nasiya qaytdi
4. Kredit olindi
5. Egasi qoʻydi
CHIQIM
6. Tovar va masalliq
7. Komissiyalar
8. Ijara
9. Oylik va ijtimoiy soliq
10. Kommunal, internet, bank
11. Reklama
12. Soliqlar
13. Kredit: asosiy qarz
14. Kredit: foiz
15. Uskuna va taʼmir
16. Egasi oldi
OʻTKAZMA
17. Kassadan bankka
- Yoʻnalish belgisi. Har bir sotuv va tovar xaridi yoniga qaysi yoʻnalishga tegishli ekanini yozing. Yoʻnalish — biznesingizni boʻladigan eng foydali kesim: doʻkonda tovar guruhi (oziq-ovqat, xoʻjalik mollari), kafeda zal, olib ketish va yetkazib berish, salonda xizmat turi yoki usta, klinikada shifokor yoki tahlil yoʻnalishi, oʻquv markazida kurs yoki filial.
- Oʻtkazma — kirim emas. Kassadan bankka topshirilgan yoki bir hisobvaraqdan boshqasiga oʻtgan pul 17-qatorga yoziladi va hisobotda na kirimga, na chiqimga qoʻshiladi.
- Egasi qoʻygan va olgan pul — tushum ham, xarajat ham emas. 5 va 16-qatorlar alohida turadi (egasining puli).
- Qonunda ham shunga yaqin qoidalar bor. Soddalashtirilgan buxgalteriyada bir nechta faoliyat turi boʻlsa, hisob har biri boʻyicha alohida yuritiladi (BHMS 20, 7-band). Hisobvaraqlar rejasi tushumni har bir mahsulot, ish va xizmat turi boʻyicha alohida hisobga olishni talab qiladi va «tashkilotni boshqarish uchun zarur boʻlgan boshqa segmentlar» boʻyicha ham yuritishga ruxsat beradi (BHMS 21). Turli soliq tartibi yoki stavkasidagi faoliyat uchun soliq hisobi ham alohida (Soliq kodeksi, 80, 468-moddalar).
Pul oqimi hisoboti: oy boshidagi va oy oxiridagi pul
Bu birinchi hisobot: undan boshlang. U bitta savolga javob beradi — pul qayerdan keldi va qayerga ketdi. «Pul» — kassadagi naqd, bank hisobvaragʻi va toʻlov ilovalaridagi qoldiq birga. Misol — mahalladagi doʻkon (MChJ; egasi unda direktor boʻlib ishlaydi va oylik oladi), bir oy, shartli birlikda (oylik tushum — 100). Raqamlar roʻyxatdagi moddalar boʻyicha.
| Modda | Qator | Pul |
|---|---|---|
| — | Oy boshidagi pul: kassa, bank, ilovalar | 20 |
| 1–2 | Sotuvdan tushgan pul | 94 |
| 3 | Eski nasiyalar qaytdi | 3 |
| Kirim jami | 97 | |
| 6 | Tovar uchun yetkazib beruvchilarga | 78 |
| 7 | Komissiyalar | 2 |
| 8 | Ijara | 6 |
| 9 | Oyliklar va ijtimoiy soliq | 10 |
| 10–11 | Kommunal, internet, bank, reklama | 1 |
| 12 | Oʻtgan oyning soligʻi | 3 |
| 13 | Kredit: asosiy qarz | 2 |
| 14 | Kredit: foiz | 1 |
| 15 | Yangi muzlatkich | 4 |
| 16 | Egasi oldi | 2 |
| Chiqim jami | 109 | |
| — | Oy oxiridagi pul: 20 + 97 − 109 | 8 |
- Pul necha kunga yetadi. Tovar xaridi va komissiyalar sotuv bilan birga keladi, muzlatkich bir martalik, egasi olgan pul alohida. Qolgan, har oy takrorlanadigan chiqimlar 23: ijara 6, oyliklar va ijtimoiy soliq 10, kommunal, internet, bank va reklama 1, soliq 3, kredit toʻlovi 3 — asosiy qarz 2 va foiz 1 (8, 9, 10–11, 12, 13 va 14-qatorlar). Oy oxiridagi 8 ularga taxminan 10 kun yetadi: 8 ÷ 23 × 30. Shu raqamni har oy yozing (bizning maslahatimiz).
- Pul kamaygani — har doim ham yomon emas. Bu oy muzlatkich olindi va omborda tovar koʻpaydi. Lekin oy oxiridagi pul ikki-uch oy ketma-ket kamaysa, sababini keyingi boʻlimdagi oltita qatordan qidiring.
- Oldinga qarash. Shu jadvalni keyingi oylarga yozsangiz, pul qaysi oyda yetmay qolishini oldindan koʻrasiz — 12 oylik pul rejasi.
- Kassadagi naqd pul limiti. Limit bankda oʻz depozit hisobvaragʻi va kassasi bor xoʻjalik yurituvchi subyektlarga oʻrnatiladi (17-band); YaTT haqida alohida aytilmagan. Kun oxirida kassada bank bilan kelishilgan limitdan ortiq naqd pul qolmasligi kerak, ortigʻi bankka topshiriladi; limit hisob-kitobi bankka topshirilmagan boʻlsa, limit nolga teng (Markaziy bankning 3003-son yoʻriqnomasi, 17, 21, 24-bandlar). Limitdan ortiq naqd pulni faqat ish haqi va unga tenglashtirilgan toʻlovlar uchun bankdan olingan boʻlsa, olingan kun bilan birga uch ish kunigacha saqlash mumkin; kelgusi xarajatlar uchun limitdan ortiq naqd pulni kassada yigʻib turishga ruxsat yoʻq (23-band).
- Kunlik raqamlar qayerdan. Kassa qoldigʻi va kunlik karta va ilova tushumi har kuni kassirning bitta xabarida — kassa xabari namunasi; bank va ilovadagi qoldiq — koʻchirmadan; kassani ochish va yopish tartibi — ish reglamenti.
Foyda bor, pul yoʻq: oltita sabab
Shu oyning foyda hisoboti (keyingi boʻlim) sof foydani 3 koʻrsatdi, pul esa 12 ga kamaydi. Farq yoʻqolgan emas: foyda sotilgan narsani va shu oyga tegishli xarajatni hisoblaydi, pul esa qachon toʻlangani va olinganini. Qonunda ham shunday: daromad va xarajat pul qachon toʻlangani va kelib tushganidan qatʼi nazar, qaysi davrga tegishli boʻlsa, oʻsha davrda aks ettiriladi (Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonun, 18-modda). Kassadagi pulni foyda deb hisoblash — keng tarqalgan xatolardan biri.
| Qator | Pulga | Nima boʻldi |
|---|---|---|
| Sof foyda | +3 | yetti qator boʻyicha |
| 1. Nasiya | −3 | 6 nasiyaga berildi, 3 qaytdi |
| 2. Tovar qoldigʻi | −7 | 80 lik tovar olindi, tannarxi 73 lik tovar sotildi |
| 3. Yetkazib beruvchiga qarz | +2 | 80 lik olindi, 78 toʻlandi |
| 4. Kreditning asosiy qarzi | −2 | xarajat emas, lekin kassadan chiqadi |
| 5. Uskuna | −3 | muzlatkichga 4 toʻlandi; foydada eski uskunaning oylik ulushi 1 bor, u pul emas |
| 6. Egasi oldi | −2 | foyda ulushi, ishtirokchilar qarori bilan |
| Pul oʻzgarishi | −12 | 20 dan 8 ga |
- Soliq. Foydada shu oyning soligʻi, pulda oʻtgan oyniki; misolda ikkalasi 3, farq yoʻq. Tushum oʻzgargan oyda farq chiqadi.
- Oldindan toʻlov — teskarisi. Oʻquv markazi yoki klinikada oldindan toʻlangan oylar pulni oshiradi, foydani emas: bu oyning puli keyingi oyning darsi yoki xizmati.
Yoʻnalish boʻyicha foyda
Foyda hisoboti — yetti qator, nomlari va tartibi oʻsha; soʻzlar — beshta soʻz. Boshqaruv hisobida unga bitta narsa qoʻshiladi: har yoʻnalish uchun alohida ustun. Doʻkonimiz ikki yoʻnalishda ishlaydi.
| Qator | Oziq-ovqat | Xoʻjalik mollari | Umumiy | Jami |
|---|---|---|---|---|
| 1. Tushum | 60 | 40 | — | 100 |
| 2. Tannarx | 48 | 25 | — | 73 |
| 3. Yalpi foyda | 12 | 15 | — | 27 |
| 4. Komissiyalar | 1 | 1 | — | 2 |
| Yoʻnalish foydasi | 11 | 14 | — | 25 |
| 5. Doimiy xarajatlar | — | — | 19 | 19 |
| 6. Soliq | — | — | 3 | 3 |
| 7. Sof foyda | 3 |
Doimiy xarajatlar 19: ijara 6, oyliklar va ijtimoiy soliq 10 (egasi-direktorning oyligi bilan), kommunal, internet, bank va reklama 1, kredit foizi 1, uskunaning oylik ulushi 1. Soliq 3 — misol uchun shartli raqam, stavka emas.
- Tushum emas, yoʻnalish foydasi. Oziq-ovqat 100 tushumdan 60 ini beradi, lekin yoʻnalish foydasi 11; xoʻjalik mollari 40 tushumdan 14. Qaysi yoʻnalishga joy, pul va vaqt berish — shu qatordan. Marja — ustama va marja formulasi.
- Yoʻnalish foydasi — yalpi foyda minus shu yoʻnalishning oʻz xarajatlari: komissiyalar, faqat shu yoʻnalishda ishlaydigan sotuvchi yoki usta haqi (oʻqituvchi haqi esa tannarxda — 2-qator), shu yoʻnalish reklamasi.
- Umumiy xarajatni taxmin bilan boʻlmang. Ijara, umumiy oyliklar va kommunalni yoʻnalishlarga boʻlish shart emas: «Umumiy» ustunida qoldiring (bizning maslahatimiz). Boʻlsangiz, bitta qoidani yozib qoʻying (masalan, maydon yoki tushum ulushi boʻyicha) va uni har oy oʻzgartirmang. Taxmin bilan boʻlingan ijara bilan yoʻnalish «zarar» boʻlib chiqishi mumkin — lekin uni yopsangiz ham ijara kamaymaydi.
- Soliq — firma boʻyicha. Aylanma soligʻi chegarasi butun firmaga bitta, filiallarga boʻlinmaydi (soliq rejimi hisobi); soliqni «Umumiy» ustunida qoldiring.
- Filial ham yoʻnalish. Ikki joy boʻlsa, har biri alohida ustun (ikkinchi filial). 2026-yilgi biznesni roʻyxatga olish (statistika savolnomasi) ham 2025-yil sotuvini yoʻnalishlar boʻyicha soʻraydi (savolnoma).
- Franshiza toʻlovi. Franshiza bilan ishlasangiz, oylik toʻlov qaysi qatorga yoziladi — franshiza olish va berish.
Qarzlar: bizdan qarzdorlar va biz qarzdor boʻlganlar
Ikki roʻyxat, har oy oxirida (buxgalteriyada ular debitorlik va kreditorlik qarzi deyiladi).
Bizdan qarzdorlar — nasiya va toʻlanmagan xizmat, necha kun oʻtganiga koʻra:
| Necha kun | Doʻkon misoli |
|---|---|
| 30 kungacha | 6 |
| 31–60 kun | 1 |
| 60 kundan ortiq | 1 |
| Jami | 8 |
- Har oy ikki raqamni yozing: jami va 60 kundan oshgani. Ikkinchisi oʻsib borsa, nasiya qoidasini oʻzgartiring — kimga, qancha va necha kunga (bizning maslahatimiz).
- Qaysi kuni nima qilish — qarzni undirish; daʼvo muddati va uni nima qaytadan boshlaydi — uch yil.
Biz qarzdor boʻlganlar — toʻlov kuni bilan:
| Kimga | Qancha | Qachon |
|---|---|---|
| Yetkazib beruvchilar | 12 | 7 — shu hafta, 5 — oy ichida |
| Shu oyning soligʻi | 3 | keyingi oyning 15-kuni |
| Kredit: oylik toʻlov | 3 | shartnomadagi kun |
| 30 kun ichida jami | 18 |
Kredit qoldigʻini alohida qatorda yozing: u har oy asosiy qarz toʻlovicha kamayadi. Misolda 30 kun ichida toʻlanadigan qarz (18) oy oxiridagi puldan (8) koʻp: farq keyingi oyning tushumidan qoplanadi. Buni oldindan koʻrish uchun ham shu roʻyxat kerak.
Tovar qoldigʻi: omborda turgan pul
Doʻkon, kafe, dorixona yoki salon uchun — oy oxiridagi tovar va masalliq qoldigʻi tannarxda. Misolda: oy boshida 40, 80 lik tovar olindi, tannarxi 73 lik tovar sotildi (kamomad va isrof tannarx ichida), oy oxirida 47. Pul — 8, omborda esa 47: doʻkonning puli asosan tovarda.
- Qoldiq formulasi, kamomad va tovar aylanishi — tovar hisobi; kafe uchun haftalik raqamlar — restoranda tannarx.
- Qachon sanash kerak. Tovar-moddiy zaxiralar bir yilda kamida bir marta, pul mablagʻlari oyda bir marta, yonilgʻi-moylash materiallari va oziq-ovqat mahsulotlari har chorakda, moddiy javobgar shaxs almashganda — albatta (BHMS 19, 5-band); bizning talqinimizcha, misoldagi doʻkon MChJ boʻlgani uchun uning oziq-ovqat tovari ham — har chorakda (YaTT haqida — Ochiq savollar); boshqa sanashlar soni va sanasini rahbar belgilaydi (7-band). Rasmiy sanash hujjatlari — inventarizatsiya.
- Tilxat — naqd pul emas. Kassani sanashda hech qanday hujjat yoki tilxat kassadagi naqd pulga kiritilmaydi (BHMS 19, 60-band): xodim «kassadan oldim» deb yozib qoldirgan pul kassadagi pul emas; uni alohida, xodimning qarzi sifatida yozing (bizning maslahatimiz).
- Shu oyda tovar 7 ga koʻpaydi. Tushum oʻsmasa, bu 7 — tovarga qamalib qolgan pul: 60 yoki 90 kunda sotilmagan tovarlar roʻyxatini oyda bir marta oling (tovar hisobi).
Egasining puli: oylik, foyda ulushi va kassadan olingan pul
Kichik biznesdagi eng koʻp chalkashlik: egasi kassadan «kerak boʻlganda» oladi. Boshqaruv hisobida egasining puli uch xil yoziladi.
- Oylik. Oʻzingiz ishlasangiz, yollangan sotuvchi yoki menejerga toʻlaydigan oylikni doimiy xarajatga yozing (yetti qatorning 5-qatori). MChJda bu — ish haqi, soliqlari bilan (ish haqi hisoblash).
- Foyda ulushi. Bizning talqinimizcha, MChJ hisobvaragʻidagi pul — jamiyatniki, egasiniki emas. Jamiyat sof foydani ishtirokchilar oʻrtasida taqsimlash haqida har chorakda, yarim yilda yoki yilda bir marta qaror qabul qilishi mumkin; taqsimlanadigan qismni ishtirokchilarning umumiy yigʻilishi belgilaydi (MChJ toʻgʻrisidagi qonun, 26-modda). Ustav fondi toʻliq toʻlanmagan boʻlsa, sof aktivlar ustav va zaxira fondidan kam boʻlsa yoki jamiyatda toʻlovga qobiliyatsizlik alomatlari boʻlsa, foyda taqsimlanmaydi (27-modda). Bu pul xarajat emas — pul oqimining 16-qatori.
- Kassadan olingan pul. Bizning talqinimizcha, MChJda qarorsiz olingan pul na oylik, na foyda ulushi. YaTTning puli oʻziniki, lekin bizning maslahatimiz: oyiga belgilangan miqdorni oling va 16-qatorga yozing; «qolganini» olmang — tovar zaxirasi aynan shu puldan kamayadi.
- Sheriklar boʻlsa. MChJ ishtirokchisi jamiyat faoliyati haqida maʼlumot olish va uning moliyaviy hisobotlari va boshqa hujjatlari bilan tanishish huquqiga ega (MChJ toʻgʻrisidagi qonun, 9-modda); Fuqarolik kodeksida bu «buxgalteriya daftarlari» bilan tanishish deb yozilgan (59-modda). Qonun qanchalik tez-tez ekanini belgilamaydi: tartib taʼsis hujjatlarida. Toʻrtta hisobotni sheriklarga har oy bir xil shaklda yuborish keyingi bahsni kamaytiradi (bizning maslahatimiz).
- Oylik va foyda ulushiga soliq qanday solinishini bu maqolada oʻqimadik (Ochiq savollar) — qaysi yoʻl qulayligini buxgalter bilan hisoblang.
Egasining bir sahifasi: oy oxiridagi raqamlar
Toʻrtta hisobotdan egasi har oy oʻqiydigan bitta sahifa. Doʻkon misolida:
DOʻKON · OY OXIRI
Tushum 100
Sof foyda 3
Yoʻnalish foydasi:
oziq-ovqat 11
xoʻjalik mollari 14
Oy oxiridagi pul 8
= taxminan 10 kun
Bizdan qarzdorlar 8
60 kundan ortiq 1
Biz qarzdormiz 18
(30 kun ichida)
Tovar, tannarxda 47
QARORLAR
1. Xoʻjalik mollariga joy
2. Nasiya 30 kungacha
3. Bir oy yangi uskuna yoʻq
Biznes turiga qarab yana bir-ikki raqam:
- Doʻkon: kamomad va tovar aylanishi (tovar hisobi).
- Kafe: food cost (oshxona raqamlari).
- Salon va klinika: bitta mijoz narxi (salon misoli) va qaytgan mijozlar (uchta raqam).
- Oʻquv markazi: ketgan oʻquvchilar (10 daqiqalik sanash) va murojaatdan yozilganlar (konversiya).
- Hammasi uchun: oʻrtacha chek — tushum ÷ cheklar (yoki mijozlar) soni. Cheklar koʻpaysa-yu, oʻrtacha chek kamaysa, mijoz koʻp, lekin kamroq sotib olyapti. Zararsizlik nuqtasi — 34-postdagi formula.
Bizning maslahatimiz: sahifa oxiriga har oy uchta qaror yozing. Hisobot qarorga olib bormasa, uni tuzishga vaqt sarflamang.
Qanday boshlash: daftar, Excel yoki dastur va oy oxiri tartibi
- Daftar. Kirim-chiqim daftari yetadi, agar har bir qator modda raqami va yoʻnalish bilan yozilsa. Kamchiligi — oy oxirida qoʻlda yigʻish, xato va yoʻqolish.
- Excel yoki Google jadvali. Bitta varaq — har bir pul harakati bitta qator: sana, modda, yoʻnalish, kirim yoki chiqim, pul qayerda (kassa, bank, ilova), hujjat, kim yozdi. Hisobotlar alohida varaqlarda, kiritish varagʻidan formulalar bilan (bizning maslahatimiz). Oylik foyda va zararsizlik nuqtasi uchun Excel fayl — 34-postda.
- Dastur. Kassa, ombor yoki CRM dasturi sotuvni yoʻnalish boʻyicha oʻzi ajrata oladi; daftar va Excel qachon yetmay qolishi — hisob dasturini tanlash. Qaysi dastur boʻlmasin, moddalar va yoʻnalishlar roʻyxati bir xil qolsin. Pul hisobidan boshqa ishlarni dasturga oʻtkazish tartibi — biznesni avtomatlashtirish.
- Rasmiy tomoni. MChJ uchun daftar yoki Excel ikkiyoqlama buxgalteriya hisobining oʻrnini bosmaydi (uch xil ish).
OY OXIRI TARTIBI
1-kun pul qoldigʻi:
kassa, bank, ilova
1–3 hujjatlar buxgalterga
5-kun toʻrtta hisobot
7-kun bir sahifa va
uchta qaror
15-kun soliqlar toʻlanadi
Chorak buxgalter bilan
solishtirish
- Buxgalterga nima va qachon beriladi — soliq hisobotlari muddatlari.
- Har chorakda boshqaruv raqamlarini buxgalter raqamlari bilan solishtiring: tushum, tovar qoldigʻi va qarzlar bir xil chiqishi kerak; farq boʻlsa, qaysi biri xato — toping (bu jadval va rasmiy hisobot).
- MChJda hisob hujjatlari, registrlar va hisobotlar hisobot yilidan keyin kamida besh yil saqlanadi (Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonun, 29-modda). YaTT registrlari Soliq kodeksiga koʻra oxirgi yozuvdan keyin uch yil saqlanadi (359-modda, 6-qism); 707-son qarorda (2-ilova, 5-band) hali besh yil yozilgan — bizning maslahatimiz: besh yil saqlang, ikkalasiga ham yetadi.
- YaTT uchun. Savdo qiluvchi YaTT daromadlar va tovar operatsiyalarini hisobga olish registrlarini yuritadi (Soliq kodeksi, 359-modda, 2-qism). 707-son qarorga koʻra oylik sotuv keyingi oyning 3-kunigacha yoziladi va kassa, terminal va bankka tushgan pulga mos kelishi kerak (2-ilova, 9-band); bu talablarning 2026-yildagi qoʻllanishi — Ochiq savollarda.
Besh xato
- Egasi olgan pulni xarajatga yozish yoki umuman yozmaslik. Birinchisida foyda past koʻrinadi, ikkinchisida pul «yoʻqoladi» (16-qator).
- Oʻz pulini kirim deb yozish. Kassadan bankka topshirilgan, kartadan hisobvaraqqa oʻtgan yoki egasi qoʻygan pul — tushum emas (17 va 5-qatorlar).
- Umumiy xarajatni har oy boshqacha boʻlish. Har oy boshqa qoida bilan boʻlingan ijara yoʻnalishlarni solishtirib boʻlmaydigan qiladi.
- Faqat tushumga qarash. Tushum oʻsgani foyda oʻsgani emas: misolda kichik yoʻnalish kattasidan koʻproq foyda beradi.
- Hech kim oʻqimaydigan hisobot. Har oy uchta qaror va har chorakda buxgalter bilan bitta solishtirish boʻlmasa, hisobot faqat vaqt oladi.
Tekshiruv roʻyxati
- Moddalar roʻyxati bitta, kassa, administrator va buxgalterda bir xil.
- Har bir sotuv va xarid yoʻnalish bilan yoziladi.
- Oʻtkazmalar, egasi qoʻygan va olgan pul alohida qatorda.
- Oy boshidagi va oy oxiridagi pul: kassa, bank va ilovalar birga.
- Foyda va pul farqi oltita qator bilan tushuntiriladi.
- Oylik foyda yetti qatorda, yoʻnalishlar ustunlarda, umumiy xarajat alohida.
- Bizdan qarzdorlar necha kun oʻtganiga koʻra, biz qarzdor boʻlganlar toʻlov kuni bilan.
- Tovar qoldigʻi oy oxirida tannarxda.
- Bir sahifa 7-kungacha tayyor, oxirida uchta qaror.
- Har chorakda buxgalter bilan solishtirildi.
Qonun nima deydi
- Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonun: 4-modda (ikkiyoqlama yozuv), 6-modda (yuridik shaxs — buxgalteriya hisobi subyekti; YaTT qonunchilikda belgilangan tartibda hisob yuritadi), 8-modda (analitik hisob tartibini subyektning oʻzi belgilaydi), 11-modda (hisobni rahbar tashkil etadi; hisob siyosati, ichki hisob va hisobot tizimi), 18-modda (daromad va xarajat oʻz davrida), 25-modda (kichik korxona va mikrofirma — faqat yillik balans va moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot), 29-modda (kamida besh yil saqlash). «Boshqaruv hisobi» soʻzi qonunda yoʻq.
- BHMS 20, kichik tadbirkorlik subyektlari uchun soddalashtirilgan buxgalteriya: 2-band (YaTTga qoʻllanmaydi), 7-band (har faoliyat turi boʻyicha alohida), 9-band (koʻrsatkichlar boshqarish, nazorat va tahlil uchun guruhlanadi), 21-band (oy yoki chorak oxirida natija).
- BHMS 21, hisobvaraqlar rejasi: tushum har bir mahsulot, ish va xizmat turi boʻyicha; boshqarish uchun zarur boshqa segmentlar boʻyicha ham.
- BHMS 19, inventarizatsiya: 5-band (qachon majburiy), 7-band (boshqa sanashlarni rahbar belgilaydi), 60-band (tilxat naqd pul emas).
- 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom: 7-band (yillik hisobot keyingi yilning 1-martidan kechiktirmay), 10-band (kichik korxona va mikrofirma shakllari).
- Soliq kodeksi: 76-modda 4-qism (buxgalteriya yuritmaydiganlar soliq hisobini shu bob boʻyicha yuritadi), 80 va 468-moddalar (alohida hisob), 222-modda (YaTT daromad va xarajatlar hisobi qoidalarini buzish — jarima), 359-modda (savdo qiluvchi YaTT daromad va tovar operatsiyalari registrlari, uch yil saqlash), 461 va 465-moddalar (2026-yildan tushumi chegaradan oshmagan YaTT — aylanma soligʻi toʻlovchi, 461-moddaning 2-qismidagi istisnolardan, masalan tovar importidan tashqari; soliq bazasi — tushum), 462-modda (YaTT aylanma soligʻi oʻrniga QQS va foyda soligʻini tanlashi mumkin).
- Vazirlar Mahkamasining 707-son qarori: 1-band (soliq bazasini soddalashtirilgan tartibda hisoblaydigan YaTTga daromad va xarajatlar hisobi qoʻllanmaydi); 2-ilova, 3 va 5-bandlar (YaTT hisob registrlari; saqlash muddati qarorda besh yil, Soliq kodeksida uch yil), 9-band (oylik sotuv nazorat-kassa texnikasi, terminal va bankka tushgan pulga mos kelishi).
- Markaziy bankning 3003-son yoʻriqnomasi: 17, 21, 23, 24-bandlar (kassadagi naqd pul limiti).
- MChJ toʻgʻrisidagi qonun (2026-yil 22-iyuldan): 9-modda (ishtirokchining maʼlumot olish huquqi), 26-modda (sof foydani taqsimlash qarori — har chorak, yarim yil yoki yil), 27-modda (foyda taqsimlanmaydigan hollar). Fuqarolik kodeksi: 59-modda (buxgalteriya daftarlari bilan tanishish). Soliq qoʻmitasining 2309-son Nizomi: 1, 2-bandlar (kassir-operatsiyachining nazorat-kassa daftari).
Ochiq savollar
- YaTT registri 2026-yilda. 707-son qaror 2-ilovasi YaTT soliq tartibi oʻzgarishidan oldin yozilgan, qarorning oʻzi esa soliq bazasini soddalashtirilgan tartibda hisoblaydigan YaTTga bu hisobni qoʻllamaydi (1-band). 2026-yil 1-yanvardan tushumi chegaradan oshmagan YaTT (461-moddaning 2-qismidagi istisnolardan, masalan tovar importidan tashqari) aylanma soligʻini tushumdan toʻlaydi. Qaror talablari aylanma soligʻi toʻlovchi YaTTga bugun qanday qoʻllanishini soliq inspeksiyasi yoki buxgalterdan soʻrang; savdo qiluvchi YaTTning Soliq kodeksidagi registrlari (359-modda) esa oʻz joyida.
- BHMS 19 va YaTT. Inventarizatsiya standarti xoʻjalik yurituvchi subyektlar haqida; buxgalteriya yuritmaydigan YaTTga qoʻllanishi unda aytilmagan.
- 2027-yildan yangi standartlar. 2027-yil 1-yanvardan yangi milliy standart (MHMS 1) kuchga kiradi. 2026-yilda boshqa MHMSlar ham roʻyxatdan oʻtgan, jumladan nodavlat notijorat tashkilotlar uchun soddalashtirilgan hisob haqida; kichik biznes uchun BHMS 20 oʻrniga standartni 2026-yil 18-noyabrda lex.uz dan qidirib topmadik.
- Egasining puli va soliq. Ish haqi va dividend soligʻini bu maqola uchun oʻqimadik.
- Kassa daftari. Naqd pulning barcha kirim va chiqimi yoziladigan kassa daftarini belgilagan Markaziy bank qoidalari 2019-yil 30-dekabrdan kuchini yoʻqotgan; hozir bunday daftar shaklini belgilaydigan hujjatni topmadik. Boshqa daftar bor — kassir-operatsiyachining nazorat-kassa daftari: unga har smenada tushum, bankka topshirilgan pul va kun oxiridagi qoldiq yoziladi (Soliq qoʻmitasining 2309-son Nizomi, 1, 2-bandlar). U fiskal xotiraga ega kassalar uchun yozilgan; onlayn-NKM va virtual kassada majburiymi — ochiq savol.
Bu maqola umumiy maʼlumot, buxgalteriya yoki yuridik maslahat emas.